De weg naar een moderne gezinspolitiek

De auteurs zijn voorzitter, resp. lid van de Commissie Toekomstscenario's.

Zorgarbeid dreigt in de knel te komen, enerzijds doordat steeds meer vrouwen de arbeidsmarkt opgaan terwijl hun zorgtaak onvoldoende wordt overgenomen door mannen en andere gezinsleden, anderzijds doordat de vraag naar zorg toeneemt door de vergrijzing en er op betaalde zorgarbeid wordt bezuinigd.

De klok terugzetten door vrouwen weer (tijdelijk) naar het aanrecht te verwijzen lijkt een achterhaalde zaak: vrouwen participeren in opleiding, werk en inkomen. Daaraan moet het beleid consequenties verbinden, maar op een zodanige manier dat recht wordt gedaan aan de zorgarbeid, zonder welke geen samenleving kan bestaan.

Het blijft opvallen in Europa, dat in Nederland in het sociaal-economische debat daarmee nog veel te weinig rekening wordt gehouden. Het draait nog veel te veel uitsluitend om werknemers, hun kans op betaalde arbeid en het daarbij passende inkomen. Zorg voor kinderen, zieken of oude ouders lijkt niet te bestaan als het gaat om de organisatie van en de verdeling van de winst uit arbeid.

Toekomstscenario's

In regeringskringen wint de gedachte veld dat niet alleen arbeid, maar ook zorg in elk mensenleven thuis hoort. Op de Vierde VN Wereldvrouwenconferentie te Peking is vastgesteld dat het niet schort aan een analyse van het emancipatievraagstuk, noch aan eerder vastgestelde doelstellingen. Het komt, zoals minister Melkert in de nota 'Emancipatie in uitvoering', die morgen in de Tweede Kamer behandeld wordt, zegt, nu aan op de uitvoering.

In die nota staat ook: De samenleving balanceert tussen twee modellen, het traditionele en het geëmancipeerde model. Hoe kan voldoende zorg voor iedereen en economische zelfstandigheid voor vrouwen met elkaar verenigd worden?

Op die vraag heeft de Commissie 'Toekomstscenario's herverdeling onbetaalde arbeid' in opdracht van de regering getracht een lange-termijn-visie te ontwikkelen aan de hand van scenario's die in 2010 een gelijke verdeling van onbetaalde arbeid tussen mannen en vrouwen beogen.

Het eerste scenario is ongewijzigd beleid. Dat wil zeggen een beperkte uitbreiding van verlofregelingen, vooralsnog onbetaald, een geringe groei van de bedrijfsgerichte kinderopvang plus een beperkte overheidsstimulering van deeltijdarbeid. Dit is onvoldoende om een volledige werkweek te combineren met het ouderschap.

Volgens de taakopdracht van de regering mag in het tweede scenario de betaalde zorgarbeid niet worden uitgebreid. De commissie heeft op basis van tijdsbestedingsonderzoek uitgerekend, dat vaders hun betaalde werkweek zullen moeten terugbrengen tot 23 à 28 uur als de kinderopvang niet substantieel wordt uitgebreid. Dit scenario stelt zeer hoge eisen aan de reorganisatie van de betaalde arbeid.

Het best

Volgens de commissie sluit het derde scenario het best aan bij de huidige cultuur in Nederland. In dit zgn. combinatiescenario is gestreefd naar een evenwichtige combinatie van betaalde en onbetaalde zorgarbeid, waarbij de onbetaalde arbeid gelijk over mannen en vrouwen verdeeld moet zijn in 2010 door een samenhangend pakket maatregelen, waarvan de samenhang onder meer blijkt uit het kosten- en batenplaatje dat er aan gehangen is.

Dit scenario speelt in op de wens om een groot deel van de zorgarbeid zèlf te doen, maar deze zorgtaak te combineren met een volwaardige positie in de betaalde arbeid. Naast flexibilisering van arbeidsduur en arbeidstijden stelt de commissie een geleidelijke uitbreiding voor van betaalde verloven. Kostwinnersfaciliteiten worden geleidelijk omgezet in individuele rechten en plichten in belastingen en sociale zekerheid.

De kinderopvang moet een basisvoorziening worden door een brede wettelijke en financiële regeling voor alle kinderen tot 13 jaar. De kinderopvang moet onderwerp van aanhoudende zorg voor de overheid zijn, zoals dat ook voor het onderwijs is vastgelegd in artikel 208 van de Grondwet. Bovendien zou de kinderopvang voor kinderen tot 4 jaar geleidelijk uitgebreid moeten worden tot 121 000 plaatsen in 2010. Als jonge ouders gebruik kunnen maken van de mogelijkheden van flexibele arbeidstijden, zouden zij een werkweek van 29 tot 32 uur per week kunnen realiseren.

De verdere maatregelen zijn uitbreiding van de thuiszorg, een aftrekpost in de inkomstenbelasting voor buitenshuis werkenden voor aanschaf van arbeidsbesparende goederen en diensten, en een lagere BTW voor vervangende dienstverlening. Alleenstaande ouders wil de commissie een steun in de rug geven door een dubbel ouderschaps- en calamiteitenverlof en een extra fiscale faciliteit.

Dit combinatiescenario is unaniem door de commissie gekozen als het meest wenselijke.

Vakbeweging

Op het congres over de toekomstscenario's in november jl. sprak de woordvoerster van de FNV, mevrouw Ella Vogelaar, zich positief uit over het Combinatiescenario. Zij tekende wel aan dat de verantwoordelijkheden niet alleen op het bord van de sociale partners gelegd kunnen worden. De vakbonden lopen inderdaad op eieren, zoals ook blijkt uit recente kranteberichten. Zij kiezen voor een strategische 'stap voor stap'-positie in de onderhandelingen over korter werken. Vooral niet te veel tegelijk.

Natuurlijk, zij hebben nog een flink contingent alleenverdieners te bedienen, die veranderingen niet vertrouwen, en vaak terecht. Maar een ander deel van hun leden zijn toch vrouwen en (toekomstige) jonge vaders, die eigenlijk al in dat geëmancipeerde model leven? Zij zullen hun betaalde en onbetaalde werk graag beter en met voldoende garanties georganiseerd willen zien.

Morgen komt de Emancipatienota in de Tweede Kamer aan de orde. In de paragraaf over arbeid en zorg van deze nota wordt voorzichtig gesteld dat het kabinet zich laat inspireren door de visie waarop het combinatiescenario gebaseerd is. Wij hopen dat de Tweede Kamer ogen en oren open heeft en het kabinet ondersteunt om duidelijk stelling te nemen.

Het combinatiescenario is een familie- en gezinsvriendelijk pakket maatregelen, dat de publieke voorwaarden aanreikt om moderne gezinspolitiek te realiseren. Het brengt op termijn evenwicht tussen een goed functioneren van het gezin en individuele ontplooiing van ouders. Het maakt het mogelijk om de kwaliteit van de zorg voor kinderen en ouderen te behouden en te bereiken dat Nederlandse vrouwen in 2010 niet langer op de 20e plaats komen als het gaat om haar sociaal-economische positie.