Johan Grimonprez beweegt zich met 'Dial' op de grens tussen fictie en realiteit

UTRECHT - Over de kwaliteit van het tentoonstellingsgedeelte van Documenta X waren de meningen in Kassel vorig jaar zeer verdeeld. Eén naam kwam echter op vrijwel alle favorietenlijstjes voor: Johan Grimonprez. Zijn ruim een uur durende film 'Dial H.I.S.T.O.R.Y.' - een associatieve collage met beelden van vliegtuigkapingen, terroristische acties en propagandistische retoriek - maakte indruk door de vele verhaallijnen die onder de oppervlakte van de geweldsbeelden sluimerden. Vorige week werd de film op het Filmfestival Rotterdam getoond, vanavond treedt de Gentenaar Grimonprez op in 't Hoogt in Utrecht en tot midden maart draait 'Dial' op de expositie 'Airport' in het Nederlands Foto Instituut in Rotterdam.

“Ik neem altijd een camcorder mee op reis en daarmee film ik op vliegvelden en in vliegtuigen. Daarnaast ben ik altijd bezig met het verzamelen van filmbeelden. Zo had ik op een gegeven moment een gans pak beelden, waaronder veel opnamen van terrorisme. Om toch grenzen te zetten heb ik toen ingezoomd op vliegtuigkapingen. Voor mij gaat het echter niet alleen om dat onderwerp. De film is vooral een manier om over andere dingen te kunnen vertellen, bijvoorbeeld over de manier waarop kapingen worden weergegeven op televisie.”

“Voor mij was 'Dial H.I.S.T.O.R.Y.' een exploratietocht, waarbij ik mij liet inspireren door media als CNN, MTV en NBC. Die esthetische strategie wilde ik nabootsen. Vanaf de jaren zestig zijn de nieuwsmedia zichzelf totaal voorbijgelopen. Als je de verslaggeving van de Vietnamoorlog vergelijkt met de Golfoorlog, dan zit daar een enorm verschil tussen. De verslaggevers in de Golf maakten van de oorlog hun eigen spektakelstuk. Het is een esthetiek waarbij de media het nieuws tot soap-opera's maken, onderbroken door commercials.”

“Met 'Dial' zoek ik de grenzen van een documentaire op. Ik ga op de grens zitten tussen fictie en realiteit. Precies zoals in de retoriek van de nieuwsmedia het stijlmiddel van het icoon Hollywood wordt nagebootst. Onze identiteit en ons zelfbeeld worden opgebouwd door de beelden die we zien. Daar zitten ook de fictieve elementen tussen die we in Hollywoodfilms of op MTV voorgeschoteld krijgen. De realiteit is in dat soort media fluïde. Wanneer je doorredeneert, gaat de fictie van de film dus uiteindelijk mede bepalen hoe de realiteit eruit gaat zien. Je moet daarnaast het documentaire gehalte van films niet onderschatten. Als Chinezen in Shanghai naar E.T. kijken, dan zien ze niet een wezentje dat iets uit de koelkast haalt, maar kijken ze naar wat een Amerikaan in zijn koelkast heeft.”

“Er zitten verschillende chronologische lijnen in 'Dial H.I.S.T.O.R.Y.'. Er is natuurlijk het historisch overzicht van de kapingen, maar je ziet ook de ontwikkeling van zwart/wit-televisie naar kleurentelevisie. En er is het onderliggende verhaal van de schrijver die probeert zich te meten met de terrorist, een scenario geïnspireerd op het boek 'Mao II' van Don DeLillo. Uiteindelijk neemt daarin de terrorist steeds meer de rol over van de schrijver, doordat hij door middel van de kapingen de media kan bespelen.”

Geluk

“De film is deels biografisch: waar plaats je jezelf? Welke invloed hebben de beelden op onze gevoelens, onze kennis, ons geheugen. Ik zou graag zien dat 'Dial' op de televisie te zien zou zijn, want juist op de beeldbuis botst het kleine huiselijke geluk met de grote politieke wereld. Daar crasht het geluk. Mijn kijk op televisie is zeker veranderd door het werken aan de film. Ik weet niet of je het cynisch moet noemen. Ik ben er van teruggekomen om alles maar cynisch te noemen. Televisie is ook heel poëtisch, maar dan in een bizarre vorm. Hoe in al die huiskamers mensen worden geraakt door bijvoorbeeld commercials. Dat soort dingen vind ik boeiend.”

“De televisie dwingt ons filmmakers tot een herdefinitie van ons medium. Je zag aan het begin van deze eeuw dat de schilders met het ontstaan van de fotografie zich moesten beraden op nieuwe methoden. Ze konden niet meer met eenzelfde soort realisme op de proppen komen. In de film gebeurt nu hetzelfde. Het medialandschap is zo veranderd en zeker de invloed van de televisie is zo groot geworden, dat je gedwongen wordt om je als filmmaker met die taal te verhouden. Het heeft zoveel impact, dat ze bijvoorbeeld zoiets als het terrorisme heeft beïnvloed.”

“In Utrecht toon ik een bibliotheek met films in de installatie 'Beware! In playing the phantom you become one'. Bij elk project bouw ik een verzameling banden op, die de context geven voor mijn films en waar verschillende rode draden in zitten. Het is een soort culturele antropologie. Zo zitten er fragmenten van de film 'Une journée dans une famille Belge' uit 1947 in de videotheek. Een Congoleze antropoloog toont daarin hoe een Belgische familie leeft. Zo ontstaat een documentaire die ook weer geen documentaire is, doordat er zoveel bizarre dingen in voorkomen, dat het een soort fictie wordt. Het toont hoe de antropologie de realiteit kan laten balanceren op de fictie. In de jaren vijftig is hiervan een soort remake gemaakt: twaalf uur uit het leven van de postbode Jozef. Ook die film zit in het programma. Verder toon ik fragmenten uit de Oprah Winfrey-show, waarin realiteit en fictie zich vermengen. Of een interview van Larry King met een vrouw die zegt door buitenaardse wezens te zijn ontvoerd. Met behulp van de videotheek kunnen mensen hun eigen collages maken. Ze kunnen het aanbod van de videotheek gebruiken, maar ook zelf dingen meenemen.”

Discobeat

“Ik hou er van tegenstrijdige stemmingen te combineren, om zo emoties los te maken. Aan het eind van 'Dial H.I.S.T.O.R.Y.' storten achter elkaar vliegtuigen neer, terwijl ondertussen een discobeat uit de jaren zeventig klinkt. De stemming is blij en triestig tegelijk. Een tragisch moment waarin ineens iets komisch gebeurt, dat je uiteindelijk het helderst bijblijft. Een vriend vertelde ooit dat zijn grootmoeder op het sterfbed lag, een heel pijnlijk en emotioneel moment, en er opeens een bromvlieg rondvloog. Hoe zijn grootmoeder erbij lag weet hij bijna niet meer, maar die bromvlieg herinnert hij zich nog heel goed. Over dat soort dingen gaat poëzie.”