Intrige of Tsjetsjeense wraak

'Operatie Wervelwind' heeft de nieuwe aanslag niet kunnen voorkomen. In een steeds paranoïder Rusland gonst het van de geruchten over wie achter de terreur zit.

De aanslagen - gisteren vond de vijfde in twee weken plaats - kostten meer dan 275 mensen het leven, en hebben het laatste restje vertrouwen van de Russen in hun overheid vernietigd. 'Operatie Wervelwind' beoogde herstel van het vertrouwen. In Moskou en andere steden zijn op grote schaal gebouwen en opslagplaatsen doorzocht op explosieven en verdachte personen.

In Moskou alleen al gaat het om bijna 15 000 locaties, meldde de politie voldaan. Ruim duizend mensen opgepakt, meer dan 16 000 gevallen van paspoortfraude ontdekt, en tonnen explosieven gevonden. De veiligheidsdienst FSB beweert dat een deel van de springstof de vorm had van tijdbommen, die de komende dagen zouden afgaan. Als de autoriteiten daarmee hadden willen aangeven dat ze de zaak onder controle hadden, maakte de explosie in Wolgodonsk daar gisterochtend in één klap een eind aan.

De groeiende angst treft vooral de 'zwarten', zoals de Russen de mensen uit de Kaukasus noemen. Beschuldigende vingers wijzen naar Tsjetsjenië. Premier Poetin zegt dat de daders in Tsjetsjenië schuilen, en eist 'uitlevering van de criminelen'. President Jeltsin pleit ervoor de grens met de opstandige republiek af te sluiten - terwijl de recente invallen van Tsjetsjeense strijders in Dagestan hebben aangetoond dat Rusland dat niet kan. Volgens Jeltsins eigen ministerie van binnenlandse zaken staan meer dan 1500 Tsjetsjenen, die zich even hadden teruggetrokken, weer klaar om Dagestan binnen te trekken.

Het volstrekt onbekende 'Dagestaanse bevrijdingsfront' heeft de aanslagen opgeëist. De Tsjetsjeense rebellenleiders Basajev en Chattab ontkennen iedere betrokkenheid bij de aanslagen, die hun eer te na zouden zijn. ,,Wij vallen militairen aan, geen vrouwen en kinderen'', zeggen ze. Wel dreigen ze met wraak als Rusland doorgaat dorpen in Tsjetsjenië te bombarderen. Daarbij zijn meer dan tweehonderd Tsjetsjeense burgers gedood, zegt Grozni. Moskou zegt alleen rebellenbases aan te vallen.

De speculaties over de daders blijven niet beperkt tot Kaukasische rebellen. Hebben de bommen te maken met de financiële schandalen? Willen de daders de politieke spanning uitbuiten met de parlements- en presidentsverkiezingen in zicht? De angst geeftaanleiding tot buitengewone politieke maatregelen, en brengt mensen terug in de schijnwerpers die allang verdwenen leken.

Zo riep de nationalist Vladimir Zjirinovski deze week op, de verkiezingscampagne te staken en de persvrijheid in te dammen. De communisten suggereren dat het Kremlin de noodtoestand wil uitroepen, wat volgens de communistische parlementsvoorzitter, Seleznjov, zou neerkomen op een 'Jeltsin-dictatuur'.

Het Kremlin ontkent het, net als de geruchten dat Jeltsin zal aftreden ten faveure van zijn premier - volgens sommige Russische media dé manier om nog snel een Jeltsin-getrouwe in het zadel te krijgen. In dat scenario wordt Poetin interim-president, en kan hij de vervroegde verkiezingen winnen omdat het kansrijke tandem van ex-premier Primakov en de Moskouse burgermeester Loezjkov nog niet op stoom is gekomen. Het scenario wordt ondersteund door aanhoudende geruchten dat Jeltsin maandag een nieuwe hartoperatie zal ondergaan. Dat Jeltsin weer ziek is, zou ook de reden zijn dat hij zich niet heeft vertoond bij de geëxplodeerde flats, bij hem om de hoek.

Senaatsvoorzitter Jegor Strojev gooide gisteren de knuppel in het hoenderhok door tegen de New York Times te zeggen dat Jeltsin beter meteen kan aftreden. Verrassend, omdat Strojev gold als steunpilaar van de president. ,,Het zou beter zijn voor het volk en de politieke partijen, en ook voor hem'', aldus Strojev. ,,Zijn poging vast te houden aan de macht, of aan de macht te blijven door zijn eigen man in het zadel te helpen, zal enorme spanningen in de maatschappij veroorzaken.''

Een andere variant is dat Poetin wordt ontslagen, onder het voorwendsel dat hij net als zijn voorgangers onmachtig is gebleken de Tsjetsjeense rebellie te bezweren. Dat maakt de weg vrij voor bijvoorbeeld de terugkeer van de grommende 'law-en-order-man' generaal Aleksander Lebed, die in 1996 een bestand met de Tsjetsjenen wist te bereiken. ,,Niemand anders kan het doen'', zei Lebed al tegen de krant Izvestia.

Russische intrige of Tsjetsjeense wraak, de groeiende paniek door de aanslagen kan aanleiding zijn voor grote politieke veranderingen. En in beide gevallen valt te vrezen dat de aanslag van gisteren niet de laatste is.