Een proef te ver

Achtentwintig dagen drijft Sergej Nevjodov roerloos op zijn rug in een watertank. Hij is gekleed in een speciaal pak, zodat zijn huid niet schilfert en hij de stroming van het water niet kan voelen. Een arts bezoekt hem, en vraagt of hij de proef met nog eens achtentwintig dagen kan verlengen. Nevjodov stemt in.

Wat kan Sergej Nevjodov anders doen? Maandenlang was hij opgejut door de artsen van het Moskouse Instituut voor medische en biologische problemen (IMBP) en ook door de andere proefpersonen. Er was een heuse competitie ontstaan: wie houdt het het langste vol in de centrifuge en in de isolatiekamer? Wie kan zich beheersen als artsen zonder verdoving een hartkatheter inbrengen? Wie houdt zich kranig als een middel wordt ingespoten dat het spierstelsel volledig verlamt?

Het is eind jaren zestig, de ruimterace met de Amerikanen is in volle gang. De Sovjets hebben dringend behoefte aan informatie over de gedragingen van mensen gedurende langere perioden van gewichtloosheid. Langer dan een paar dagen zijn de gevierde kosmonauten nog niet in de ruimte geweest. Op aarde moeten anonieme proefpersonen het vuile testwerk opknappen. Sergej Nevjodov is een van hen.

De zwembadproef is een van de methoden om op aarde gewichtloosheid te simuleren. Er blijft een gevoel van boven en beneden, maar door roerloos in het water te blijven liggen verliest het lichaam het gevoel van contact met de omgeving. Het water voert overtollige warmte en koude af, vermindert het gebruik van spieren en dempt ongewenste trillingen.

,,Na de eerste dag was het een onvervalste marteling'', zou Nevjodov later verklaren. Echte kosmonauten dienen de test drie dagen vol te houden. De anonieme proefpersonen hebben dan nog weken te gaan. Daarna zijn hun spieren sterk verslapt en staat hun geest op het punt van breken door de onvoorstelbare monotonie van het experiment. Het enige wat in al die weken verandert zijn de gezichten van de artsen die Nevjodov en zijn collega's boven zich zien verschijnen.

Van opgeven kan geen sprake zijn. Voor de extra roebels, de eer, én voor het vaderland blijft Nevjodov nog een maand drijven. Daarna wordt hij, slap als een vaatdoek, overeind gehesen, in de centrifuge geplaatst en blootgesteld aan een sterk verhoogde zwaartekracht. Menige proefpersoon houdt er hartklachten aan over. Nevjodov komt er heelhuids uit, maar in die dagen vindt niemand in het IMBP dat een vanzelfsprekendheid.