Herijking buitenlands beleid (1)

Het kabinet-Kok wil de buitenlandse politiek sterker richten op de behartiging van de nationale economische belangen. Het meest opvallende aan de nota over de herijking van het buitenlands beleid is dat het kabinet dit zo onverhuld uitspreekt. Nederland heeft als kleine handelsnatie nooit haar belangen uit dien hoofde uit het oog verloren, maar wat anders was dat hardop uit te spreken. Voor zijn eerlijkheid dient het kabinet dan ook te worden geprezen.

De ploeg doet in dit opzicht haar inmiddels opgebouwde reputatie eer aan de feiten bij hun naam te noemen. Een van die harde feiten is dat de huishouding van ons land in zeer grote mate afhankelijk is van de wereldeconomie. Het zou dus van weinig realisme getuigen daarvoor in de buitenlandse politiek geen oog te hebben, zeker nu zich in de wereld grote veranderingen voltrokken die onze concurrentiepositie onder druk zetten.

Nuchterheid en zakelijkheid, in de goede zin des woords, bepalen dan ook meer de toon van de nota dan zoiets ongrijpbaars als een neo-liberale tijdgeest die zou rondwaren en het kabinet in zijn greep zou hebben. Het lijkt niet zo vruchtbaar de Nederlandse buitenlandse politiek in zulke ideologische termen te bezien, vooral daar de afgelopen jaren in onze samenleving de ideologische en politieke tegenstellingen op dit beleidsterrein vrijwel zijn verdampt.

Wat anders is het opwerpen van de vraag of de buitenlandse politiek gedicteerd zal worden door louter economisch belangen, of beter gezegd, het enge eigenbelang. In dit opzicht stelt de nota niet direct ongerust. Er wordt voluit aandacht besteed aan andere waarden en belangen, die in de buitenlands politiek een rol zullen (blijven) spelen. Het kabinet zet daarbij voorop het opkomen voor de fundamentele mensenrechten, naast armoedebestrijding, duurzame ontwikkeling en vredeshandhaving.

De vraag is natuurlijk hoe deze waarden en belangen in concrete situaties tegen elkaar zullen worden afgewogen. In dat opzicht is er reden beducht te zijn voor een al te sterke invloed van de VVD. Deze partij heeft altijd meer oog gehad voor de economische belangen dan voor morele waarden en toonde zich altijd sceptisch over de mogelijkheden van een klein land daarvoor op te komen. Het is denkbaar dat zij de expliciete opwaardering van het economisch belang aangrijpt om de andere waarden verder weg te drukken en bijvoorbeeld de positie van de minister van ontwikkelingssamenwerking, de PvdA'er Pronk, te marginaliseren.

Daar staat tegenover dat de andere grote coalitiepartij, de PvdA, vanouds de solidariteit, ook internationaal, hoog in het vaandel heeft gedragen, al is zij soms te optimistisch geweest over de effecten van het Nederlandse opgestoken vingertje en eventuele sancties. Deze latente spanningen moeten overigens niet bij voorbaat worden overdreven, want wat er niet verandert is dat de marges van de Nederlandse buitenlandse politiek smal blijven.

Herijking buitenlands beleid (2)

Op de kernvraag, hoe de verschillende waarden en belangen in de praktijk worden afgewogen, geeft de nota geen helder antwoord. Bijna bezwerend wordt vastgesteld dat die waarden en belangen veelal in elkaars verlengde zullen liggen. Zuinigjes volgt daarop de erkenning dat er zich in concrete situaties moeilijke keuzen kunnen voordoen. Het kabinet toont zich, politiek begrijpelijk, op dit punt wel erg optimistisch, maar dit optimisme kan niet verhullen dat het nu juist die keuzen vermijdt.

Zo spreekt het weliswaar krachtig uit dat het de universaliteit van de fundamentele rechten van de mens onderstreept, maar laat het in het vage hoe deze uitspraak zich verhoudt tot het aanknopen of verstevigen van economische betrekkingen met landen, die zich daaraan met een beroep op hun tradities en ontwikkeling weinig gelegen aan laten liggen. Hetzelfde geldt voor de vraag hoe het versterken van de inspanningen ter bevordering van export en investeringen zich verhoudt met het streven naar duurzame ontwikkeling.

Beduchtheid voor het primaat van de economie in het buitenlands beleid is dus niet geheel misplaatst.