De meesterspion als kok en het geheim van Noorse zalm

BERLIJN - Aan de ene kant een falanx van fotografen en cameralieden, aan de andere kant Markus Wolf en zijn nieuwste boek. “Hier meneer Wolf, nee, hier meneer Wolf”, klinkt het en de auteur blikt welwillend van links naar rechts, houdt het boek naast zijn rechteroor of doet alsof hij erin leest.

In de filmzaal van de Berlijnse 'Gropius-Bau', waar op het moment een mammoettentoonstelling over de relaties tussen Moskou en Berlijn te zien is, wachten nog eens honderd journalisten op de presentatie van 'Geheimnisse der Russischen Küche' - geheimen van de Russische keuken -, het kookboek van de voormalige spionagechef van de DDR.

De recepten in het kookboek vormen de kern van een reeks van verhalen en anekdotes uit Wolfs buitengewone levenswandel. Aan het eind van het boek weten we weliswaar niet gek veel meer over de activiteiten van de eens legendarische spionage-chef - in de jaren vijftig en zestig in kringen van de westerse geheime diensten nog 'de man zonder gezicht' genoemd -, wel hebben we iets opgesnoven van de sfeer van de Russische gezelligheid en gastvrijheid, of beter misschien: die van de vroegere Sowjet-Unie.

Maar daarom zitten al die journalisten niet in die filmzaal. Ze willen weten wat deze man - die vorig jaar door een bondsrepublikeinse rechter tot zes jaar celstraf is veroordeeld, maar wiens hoger beroep volgende maand voorkomt - beweegt om uitgerekend een kookboek te presenteren. “Wilt u zich daarmee een menselijker imago aanmeten?” had een vraagsteller geprobeerd en Wolf had dat niet ontkend: “Ik wil me niet achter een keukenschort verstoppen, maar als het schrijven van boeken een menselijk imago oplevert, waarom niet?”

Hij voegde eraan toe dat hij altijd al een fervent kok is geweest en dat de contacten met zijn 'personeel' ook vaak de kookkunst betroffen. En Wolf hield een recente brief omhoog van zijn in de gevangenis zuchtende meesterspion Rainer Rupp, de man die jarenlang onder de codenaam 'Topaz' geheime Navo-gegevens doorsluisde naar Oost-Berlijn.

“Rupp schrijft me een mooi recept voor gemarineerde zalm uit Noorwegen, een gerecht dat hij jarenlang met groot succes in zijn operatiegebied inzette.” Tja, Wolf en zijn spionnen stonden niet voor niets bekend om hun sophisticated methods. Wolf: “Mijn mensen hebben me altijd al bericht wat er bij de Navo zoal gegeten werd.”

Maar als belangrijkste motief voor het afscheiden van een kookboek noemde Wolf het feit dat hij - hoewel communist - zich aan de condities van de kapitalistische samenleving moet aanpassen en met een pensioen van 802 mark in de maand met de schrijverij iets moet bijverdienen.

De sfeer in de filmzaal is dan al ronduit vrolijk, totdat een vraagsteller een ernstige toon in de aangelegenheid brengt. “Voelt u eigenlijk helemaal geen schaamte met het oog op de duizenden slachtoffers van het DDR-regime en van dat van de Sowjet-Unie? Zou u in plaats van dat gebazel over goulash niet eerder over goelag moeten spreken?”

Maar Wolf is niet uit het veld te slaan: hij hoort deze vragen al zo vaak. “Schaamte voel ik voor wat ik Willy Brandt heb aangedaan (door de inzet van Wolfs topspion Guillaume moest Brandt als kanselier aftreden - red.), maar daarvoor heb ik hem een excuusbrief gestuurd. Voor het overig onrecht was ik niet verantwoordelijk, ook al poogt men mij tot een symboolfiguur daarvan te maken.”

Wolf mag dan inmiddels allang een gezicht hebben, veel grijpbaarder is hij er niet door geworden. Een direct antwoord op wat zijn communistische gezindheid nog voorstelt, kreeg de zaal evenmin. Waarschijnlijk lag dat besloten in de Russische heildronk die Wolf uit zijn boek citeerde: “Laten we het glas heffen op de partijsecretaris. We drinken niet op hem omdat hij in een grote limousine rijdt. Wij gaan per slot ook niet te voet naar ons werk. We drinken ook niet op hem omdat hij juist een villa met westers comfort voor zichzelf liet bouwen. Wij hebben per slot ook een dak boven ons hoofd. We toosten natuurlijk ook niet omdat hij weer een nieuwe geliefde heeft, want welbeschouwd zijn we zelf ook niet heilig. We drinken op het heil van de partijsecretaris omdat hij een ware communist is!”