'God is ook anno 1996 nog steeds bezig te scheppen'Christendom overleeft alleen in intens gesprek met natuurwetenschap

GOOR - “Ja hoor”, zegt hij met een milde glimlach die zijn boude uitspraak lijkt te logenstraffen, “die stelling neem ik voor mijn rekening”. En dan volgt de profetisch klinkende zin: “Als de kerken de discussie met de moderne natuurwetenschappen niet intensiever en serieuzer gaan voeren zal het christendom de 21ste eeuw niet overleven.”

Volgens de Britse biochemicus en theoloog prof. dr. Arthur Peacocke stellen kerk en theologie zich veel te defensief op tegenover nieuwe ontwikkelingen op het terrein van de exacte wetenschappen. Ze beseffen nog altijd te weinig hoe ingrijpend zaken als het DNA-onderzoek, anti-materie-experimenten, het onzekerheidsprincipe en de quantumleer het denken en geloven van de mens anno 1996 beïnvloeden.

De invloed van de hedendaagse fysica, kosmologie en biologie blijft niet beperkt tot wetenschap en techniek, ze strekt zich (indirect) ook uit tot onze gedachtenwereld en cultuur. Wetenschappelijke axioma's omtrent ruimte en tijd, oorzaak en gevolg, begin en einde blijken van fundamenteel belang voor onze kijk op de wereld. Nu die begrippen worden gerelativeerd wijzigt dat onze vertrouwde visie op natuur en kosmos, op mens en samenleving, op God.

Nog te vaak drukt het christendom zich uit in formules en vormen die haaks staan op de werkelijkheid zoals wij die thans beleven en waarbij de Big Bang-theorie evenzeer gemeengoed is als Darwins evolutieleer.

Een snipverkouden Peacocke legt uit: “In een tijd waarin natuurwetenschappers ons confronteren met 'zwarte gaten', superstrings, quarks en gluonen en met het feit dat onze moeder aarde slechts een stofje is in het heelal, kun je als kerk niet meer aankomen met begrippen en beelden uit voorbije tijden. Dan haken mensen af. Je ziet dat ook. Steeds meer gelovigen kunnen niet meer uit de voeten met de klassieke opvattingen omtrent God, Jezus, hemel, hel, zonde, Verrijzenis en Laatste Oordeel.”

Peacocke (71) was vorige week in Nederland ter gelegenheid van de presentatie van zijn (boeiend) boekje Van DNA tot God, een begaanbare weg? (Kok Kampen, ¿19,90). Daarin beschrijft hij zijn levensweg van gerenommeerd DNA-onderzoeker en agnost tot anglicaans priester en prominent denker over de relatie tussen geloof en moderne fysica. Centraal daarin staat de vraag hoe je op een geloofwaardige manier christen kunt zijn in een tijd waarin de wetenschap voor velen de rol van de traditionele religies lijkt te hebben overgenomen.

Peacocke sprak, mede op uitnodiging van het Studentenpastoraat Enschede, voor een gehoor van studenten en docenten op de universiteit Twente en in de Grote Kerk van Enschede. In de werkkamer van zijn gastheer prof. dr. Sjoerd Bonting in het Overijsselse Goor zegt hij een dag later: “Onder invloed van de verblindende vergezichten die met name kosmologie en microbiologie ons bieden, denken veel mensen dat de natuurwetenschappen ook antwoord kunnen geven op de kernvraag: waarom is er iets en niet niets? Die vraag heeft te maken met de oermenselijke behoefte om zin en betekenis te ontlenen aan het bestaan. De wetenschap vergroot die drang alleen maar.

Toch kan de exacte wetenschap niet antwoorden op de laatste vragen. Zo kunnen kosmologen wel narekenen dat het heelal zo'n vijftien miljard jaar geleden is ontstaan als fluctuatie van een quantumveld, maar ze kunnen ons niet vertellen waarom zo'n fluctuatie plaatsvond en waarom het uiteindelijk heeft geleid tot de thans waarneembare kosmos met zijn miljarden melkwegstelsels, ieder met zo'n honderd miljoen tot miljarden sterren en miljoenen planeten. De schepping had ook langs heel andere wegen kunnen lopen. Trouwens: wat is precies de zin van dit alles? Dit soort vragen kunnen exacte wetenschappers nooit beantwoorden.'

Toch is moderne natuurkunde de laatste jaren populair in milieus waar men zich bezighoudt met oosterse mystiek en spirituele herbezinning. Zo zijn van Gary Zukavs 'De dansende Wu li meesters' en Fritjov Capra's 'De Tao van fysica' inmiddels vele miljoenen exemplaren verkocht.

“De spirituele honger is in het Westen, met name onder jongeren, zo groot en de christelijke kerken kunnen die kennelijk zo weinig stillen, dat sommigen maar hun toevlucht zoeken bij moderne natuurkunde en biologie. Ze realiseren zich niet dat de wetenschap hiertoe niet gekwalificeerd is. 'Wetenschappelijke' auteurs die het tegengestelde beweren, belazeren doodeenvoudig de kluit.

In het soort boeken dat u noemt, wordt een selectieve kijk gegeven op zowel de hedendaagse natuurkunde als op bepaalde vormen van oosterse spiritualiteit. Vervolgens worden ze al even willekeurig aan elkaar gekoppeld. Maar het verkoopt! Overigens niet alleen op grond van fascinatie voor moderne wetenschap, maar ook uit protest tegen de onpersoonlijkheid ervan, tegen de mechanische wijze van wetenschap bedrijven.

Steeds meer (jonge) mensen zetten zich terecht af tegen de gedachte dat alleen natuurwetenschappelijke kennis geldig en nuttig is en dat ons bestaan kan worden gereduceerd tot atomen en moleculen. Het leven, zo leren theologie en filosofie, is rijker en complexer dan dat.'

Die complexiteit manifesteert zich ook al in het hele evolutieproces. Volgens het christendom heeft de evolutie in de homo sapiens haar hoogste ontwikkeling bereikt. Daarentegen stelt de bekende bioloog Richard Dawkins: 'het is pure ijdelheid te denken dat wij niet, als talloze soorten vóór ons, op een gegeven moment zullen verdwijnen en door hogere vormen van levende intelligentie worden opgevolgd'.

“Dawkins vergeet één belangrijk ding: Ook al staat de mens qua DNA-structuur en intelligentie dicht bij de chimpansee, toch is hij het enige aardse wezen dat zich niet alleen bewust is van zijn eigen evolutie, maar ook in staat blijkt die ontwikkelingsgang zelf te beïnvloeden.

Als gevolg daarvan is de biologische evolutie niet langer de enige factor in het proces van natuurlijke selectie. Psycho-sociale veranderingen spelen ook een rol. Wij zijn de enigen die bewust een eigen omgeving creëren. Hierdoor beïnvloeden we onze eigen toekomst (via onderwijs en cultuur) veel meer dan de evolutie dat doet.

Wat Dawkins daarom niet kan voorspellen is hoe mensen hun omgeving zullen aanpassen aan externe bedreigingen. Wij zijn geen dinosaurussen die het slachtoffer werden van omgevingsfactoren: grote meteorieteninslag of klimaatsverandering. Zelfs als onze aarde over zo'n vier miljard jaar te heet wordt, omdat de zon dan staat voor zijn onvermijdelijke uitdoving, heeft onze soort tegen die tijd wel technieken om naar andere zonnestelsels te emigreren en zo aan de ondergang te ontsnappen.'

Doelgericht

Peacocke: “Dat geldt ook voor erfelijke afwijkingen en andere aandoeningen die het voortbestaan van onze soort bedreigen. Genetische ingrepen zullen het in de toekomst steeds meer mogelijk maken deze te overwinnen. Ik sluit daarom niet uit dat wij over een miljoen jaar er fysiek anders zullen uitzien. Onze psychische ontwikkeling gaat eveneens verder. En hierbij geloof ik als christen in een door God geleide doelgerichtheid van het evolutie-proces.

De menswording van Jezus Christus geeft de koers aan: dat wij ons, net als hij, ontwikkelen tot personen die geheel open staan voor elkaar en voor God en in harmonie met God en onszelf leven. Pas dan heeft de evolutie zijn voltooiing bereikt.'

In uw boekje schrijft u over Jezus: 'Hij maakte (door zijn opstanding en hemelvaart) een menselijk leven zichtbaar dat niet alleen hier en nu ten volle leven met God kan zijn, maar eeuwig, voorbij de drempel van de dood.' Is er enig bewijs voor het geloof in een ziel of geest die na de dood het lichaam verlaat en eeuwig verder leeft in God?

“Het feit dat onze persoonlijkheid een leven lang in wezen gelijk blijft, terwijl daarentegen de atomen en moleculen waaruit ons lichaam is opgebouwd zich steeds vernieuwen, zodat wij qua fysieke structuur minstens om de zeven jaar totaal veranderd zijn, geeft aan dat onze geest/ziel niet vastzit aan een bepaald stoffelijk omhulsel. Dit opent de mogelijkheid voor een meer gefundeerd geloof in een leven na de dood, waarbij God het patroon van onze identiteit een andere wijze laat voortbestaan.”

Hoe over God te spreken nu volgens prominente fysici het heelal ingebouwde zelf-scheppende mogelijkheden bezit en het zijn eigen ontstaan heeft gegenereerd. God lijkt definitief buitenspel gezet.

“Het scheppingsproces is een continu gebeuren met een ingebouwde creativiteit waarin de Schepper zich permanent manifesteert. God heeft niet op een bepaald moment het startsein gegeven voor de evolutie, maar is voortdurend scheppend in dat proces aanwezig. Zoals Beethoven ook aanwezig is in de uitvoering van de Zevende Symfonie.”

Persoonlijke trekken

Natuurkundigen als uw landgenoot Paul Davies zien God als een serie natuurwetten die het universum regeren. Anderen als Gordon Kaufman noemen Hem de creatieve kracht die zich openbaart in het proces van evolutie. Wie of wat is uw God?

“In elk geval niet louter de som van alle natuurwetten en -krachten die het heelal zijn samenhang en eenheid geven. God, als bron van 'zijn' en 'worden', is meer dan dat, anders waren wij mensen zelf goden, want we zijn uit dat universum ontstaan. Daarmee wil ik niet zeggen dat God louter persoon is, maar wel dat Hij tenminste persoonlijke trekken heeft. Er is daarom op zich niets op tegen dat wij in persoonlijke termen over Hem praten (vooral ook omdat dit de minst inadequate manier is waarop wij mensen met God kunnen communiceren). Als wij maar beseffen dat Hij ook onpersoonlijke, transcendent-immanente aspecten bezit.”

Moderne theologen leren dat God als Schepper lijdt in en met zijn schepping. Is dat niet een goedkoop excuus voor Zijn zwijgen in de gaskamers van Auschwitz, op de killing fields van Cambodja en tijdens de massamoorden in Rwanda?

“Nee, het is de hoge prijs voor het feit dat God de mens een vrije wil heeft gegeven. Als Hij elke keer zou ingrijpen wanneer we van deze goedheid misbruik maken, was er geen sprake van vrije wil. Vandaar dat het beeld van de gekruisigde de diepste openbaring van Gods wezen vormt.”