'Heel Oost-Europa is in een hoer veranderd'

Emil Tode: Grensgebied. Vert. Marianne Vogel. Meulenhoff, Amsterdam; 141 blz. - ¿ 34,90.

De hoofdpersoon verblijft op een vertalersbeurs in Parijs bij zijn minnaar, de hoogleraar Franz. Een machtsverhouding waarin de rijke westerse Franz de touwtjes in handen lijkt te hebben. Met de dood van Franz denkt de Est deze machtsstrijd te beëindigen. Maar omdat deze relatie voor staat voor een fundamentele ongelijkheid tussen een Oost en West, vrijheid en onvrijheid, gelatenheid en zelfverzekerdheid, kan hij zijn minderwaardigheidsgevoel niet afkopen.

“Heel Oost-Europa is in een hoer veranderd”, schrijft de naamloze, “omdat iedereen bereid is te luisteren naar de mooie verhalen over democratie.” Des te groter is de teleurstelling wanneer hij op een congres voor vertalers in Straatsburg ontdekt dat een Europeaan ook maar een “gewoon, erbarmelijk schepsel is”. Elke waarheid in zijn bestaan begint te wankelen. Hij veracht de armzalige Oosteuropeanen in Parijs, maar heeft tegelijkertijd heinwee naar zijn grijze, grauwe jeugd bij zijn oma in Estland. Ofschoon hij ook daar een 'onwaarschijnlijk' bestaan leidde: “Ooit las ik het woord 'grensland' in de krant. Dat sloeg op de staat waar ik vandaan kom (. . .) Een grensland kan niet bestaan.”

Deze tegenstellingen, de onmacht om, zoals de Fransen, zijn rechten op te eisen, zijn eigen minachting voor de Oosteuropeanen en tegelijkertijd zijn identificatie met hen, maken dat de hoofdpersoon verloren ronddoolt in het Parijse niemandsland, tot de waanzin ook zijn persoonlijke grenzen vervaagt. 'Grensgebied' is een moderne sobere uitwerking van het Dostojevskiaanse thema van schuld en boete, van macht en onmacht. Maar waar Dostojeveski het thema alleen op een individu betrekking liet hebben, geldt het voor Tode voor een heel volk, voor heel Oosteuropa.

'Grensgebied' is een uiterst zorgvuldig geschreven boek dat je alleen langzaam en in brokken tot je kunt nemen. Als je tenminste geen maagzuur krijgt van de bittere bijsmaak van deze intens mooie, maar troosteloze roman.