'Laat maar komen die ballingen'

Ballingschap en nostalgie als thema, met muziek als drager van de heimwee. Dat was het uitgangspunt van Heddy Honigmann 'Het ondergronds orkest' en dat is wat ze heeft gemaakt. Haar film toont de andere kant van de straatmuzikant. Zonder moralisme, maar wel met een bedoeling: “Ik hoop dat mensen zien dat ballingen een samenleving verrijken.”

Aanvankelijk wilde Honigmann de hele film ondergronds opnemen, in de metro van Parijs. Daar, waar ze met musiceren hun geld verdienen, zou het verhaal worden verteld van een tiental muzikanten, afkomstig uit alle delen van de wereld. Na de bomaanslagen werd filmen in de metro echter verboden, pogingen om stiekem met een videocamera te werken liepen op niets uit. Noodgedwongen verhuisde Honigmann daarom van de metro naar de woonplekken van haar 'acteurs'.

Overal komen ze vandaan, van Algerije tot Argentinië. Wat ze gemeen hebben is de ballingschap. Ze is beducht voor de vergelijking, maar het verschijnsel Honigmann niet onbekend. Enkele maanden voor de inval van Hitler verlieten haar grootouders en moeder Polen, om zich te vestigen in Peru. Als twintiger kwam Honigmann wegens politieke activiteiten (“Ik haatte politiek, ik was een dichter, maar dat vonden mijn linkse vrienden petit bourgeoisie”) in aanraking met de politie. Maar haar vertrek uit Peru had vooral te maken met het ontbreken van mogelijkheden om films te maken. Na omzwervingen door Europa belandde ze in Nederland, waar ze nu zo'n twintig jaar woont en vooral de laatste paar jaar tot de succesvolle en productieve filmmakers behoort ('Metaal en melancholie', 'O amor natural', 'Tot ziens').

Heb je het begrip ballingschap vooraf voor jezelf afgebakend?

“Niet zijn waar je wortels liggen, dat is de simpele omschrijving. Maar over wat het werkelijk is kun je nauwelijks praten. De Argentijn in 'Het ondergronds orkest' vertelt dat ballingen er zelden over praten omdat het gevoel zich zo moeilijk in woorden laat uitdrukken. Hij verwijst naar een gedicht van Julio Cortázar, die de woorden heeft gevonden en waar hij vervolgens muziek voor vond. Ballingschap gaat over de afstand tot de mensen en de cultuur die je hebben gevormd. Je taal, dat zijn je handen, ogen en oren. In een nieuwe taal kun je je nooit zo genuanceerd uitdrukken als je zou willen.”

Was je op zoek naar gemeenschappelijke elementen bij de verschillende ballingen?

“Ja, maar naar melancholie hoefde ik nooit lang te zoeken. Er waren wel bepaalde elementen die ik graag in de film wilde hebben. Veel mensen verbazen zich over het feit dat de Argentijn in de film zit, omdat hij in zalen en niet op straat speelt. Maar het gaat niet om die straat, het gaat om aspecten van ballingschap. Met hem kon ik een 'zwaar' verhaal over marteling vertellen, want dat moet er ook in. Een ander voorbeeld is de Roemeense cellist. Toevallig ontmoette ik bij hem thuis zijn zoon, die een hele andere muzikale smaak heeft dan zijn vader. Ik heb ook een puberzoon, dus ik weet wat Metallica is. Door de scène met de zoon komt er een heel nieuw element bij, het generatieconflict. De zoon zal de tradities van de Roemeense samenleving nooit meer kunnen koesteren, hij past zich anders aan.”

Heb je ooit ballingen ontmoet die het verlangen naar terugkeer voorbij zijn?

“Zelf verlang ik er niet naar om in Peru te leven. Ik heb een tweede huis gevonden, dat komt genoeg voor. Maar iemand die niet af en toe terug wil keren, die heb ik nooit ontmoet. Ook al ben je er maar een week en zal het bezoek de komende weken pijn doen, zo'n terugkeer is heerlijk. Je ziet je moeder, je kunt lekker eten. Je bent omringd door de taal, de geluiden en geuren uit je jeugd. Elke keer als ik de straatgeluiden uit Lima in 'Metaal en melancholie' hoor, word ik weer even overgezet naar daar.”

Hoe zou het komen dat ballingen relatief veel bijdragen aan de nieuwe cultuur waar ze in terechtkomen?

“Waarom draagt je liefje bij aan jouw emotionele leven? Zij geeft jou iets wat jij van nature niet hebt. Zo voegt de balling iets toe aan een samenleving. Ballingen zouden verwelkomd moeten worden in een nieuwe samenleving. Ik hoop dat Fransen deze film zien en zeggen: laat maar komen die ballingen.”

Is dat de verborgen agenda van 'Het ondergronds orkest'?

“Het gaat mij nooit om de boodschap, maar ik vind het onzin als een filmmaker zegt dat hij een film maakt zonder boodschap. Bijna elke film is politiek, deze zit vol betekenis die je op verschillende manieren kunt lezen. Via de muzikanten wil ik laten zien wat er op verschillende plaatsen in de wereld is gebeurd in de laatste twintig jaar. Maar met de man uit Venezuela praat ik ook over de liefde. Ik luister naar hun verhalen. Mijn film is mislukt als je ballingen ziet in plaats van mensen.”