Als de waarheid ons te machtig wordt

De auteur is secretaris van de Gereformeerde bond in de Nederlandse Hervormde Kerk.

Verdonk begint met het moslimfundamentalisme, hoewel keurig onderscheiden in radicalen (islamisten) en niet-radicalen. Dat onderscheid houdt Verdonk ook nog wel vol ten aanzien van 'christen-fundamentalisme'. Hoewel hij in het midden laat welk fundamentalisme achter het verzet tegen SoW schuil gaat, zegt hij: “ook niet geradicaliseerde fundamentalisten staan, zoals iedereen, bloot aan de verleiding van macht”. Dat 'zoals iedereen' lijkt me overigens een vrome tussenvoeging. Want uiteindelijk gaat het Verdonk om de fundamentalisten - nader aangeduid de Gereformeerde Bond - in Samen op Weg.

Hij begaat dan wel de historische vergissing de Gereformeerde Bond, “die nu zo dwars ligt bij het Samen op Weg proces”, tot het fundamentalisme te rekenen zoals dat in de VS is ontstaan. Ik zal hier niet uit de doeken doen, waarin die vergissing bestaat. Daarover schreef ik eerder uitvoerig in De Waarheidsvriend, nadat Verdonk in een persoonlijke ontmoeting enkele weken geleden al had laten weten mij tot de fundamentalisten te rekenen. Omdat hij deze kwalificatie nu echter verbreedt tot de Gereformeerde Bond, schrijf ik hier verder in de wij-vorm.

Het Amerikaanse fundamentalisme heeft zich vooral doorvertaald in de kring van bepaalde biblicistische evangelicalen en niet in kerkelijk gereformeerde kring, zeker ook niet in de Gereformeerde Bond, waar men hecht aan de gereformeerde belijdenis als het gaat om een belijdende kerk.

Bevindelijk gebeuren

Ik gooi het hier echter liever over een andere boeg. Ik geef Verdonk helemaal gelijk als hij zegt, dat de waarheid soms te machtig wordt, maar dan in andere zin dan hij bedoelt. Ik wil het nog sterker uitdrukken: de Waarheid is óns te machtig geworden. “Heere! Gij hebt mij overreed, en ik ben overreed geworden; Gij zijt mij te sterk geworden, en hebt overmocht,” zegt de profeet Jeremia. Dat zeggen we met de profeet mee. Bij die geestelijke overreding gaat het niet om een verstandelijk praatje, maar om een existentieel, bevindelijk gebeuren.

Als de waarheid ons te machtig wordt, is dat, omdat Christus als De Waarheid ons door de Heilige Geest overmant. En dan komt er een heleboel mee. De Heilige Schrift is ons te machtig geworden. Niet zozeer - zegt de Nederlandse Geloofsbelijdenis - omdat de kèrk zegt dat de Schriften wáár en betrouwbaar zijn, maar omdat de Heilige Geest getuigenis geeft in onze harten dat ze 'van God zijn'. Dat heeft niets met fundamentalisme maar wel met fundamenteel geloof te maken.

Het geloof heeft een fundament. Op dat fumdament willen we met de kerk der eeuwen staan. Op de Rots der eeuwen weten we ons gesteld. Van verzoening met God mogen we leven vanwege Kruis en Opstanding van Christus. Daar is, in het licht van het geloof van de kerk der eeuwen, fundamentéél toch niets mis mee?

Wij willen gewoon het 'algemeen onbetwijfeld christelijk geloof' van de kerk der eeuwen méé geloven en belijden. Omdat het ook òns geloof is. Fundamenteel geloof, vandaag net zo levend als de eeuwen door, omdat het door de Heilige Geest wordt geschonken.

Mag het ons een zorg zijn, dat het daarom vandaag ook in het samengaan van kerken gaat? Als hervormde gereformeerden willen we niets liever dan een kerk waarin dit geloof beleden wordt. Niet in een dode orthodoxie, maar in een levende spiritualiteit.

Misschien mag ik zeggen dat juist een verhaal als dat van Verdonk ons te meer argwanend maakt inzake Samen op Weg. Want hij mag fundamentalisme dan nog zo netjes uitleggen, in feite wraakt hij hiermee het opkomen voor het gereformeerd belijden zelve. Ik ga echter nog een stapje verder. Voor wie de Waarheid te machtig is geworden, geldt dat die er ook getuigenis van wil geven. Die kan niet volstaan met consumptie-geloof.

Laat mij hier een persoonlijke bekentenis doen. Van tijd tot tijd ontmoet ik mijn oud-collega Joop Verdonk en kruisen we op goede toon de degens. Recent nog in Amersfoort op een dag van de Raad van kerken over de toekomstige status van Jeruzalem. Aan het eind van de dag werd toen, in de liturgie tijdens de sluiting, het christelijk geloof en het islamgeloof gelijkelijk gewaardeerd. Kijk, dat maak ik niet mee. Daarvoor is de waarheid, die Christus Jezus is, me te uniek. Dat syncretisme wijs ik af, omdat de Waarheid in Christus me te machtig is geworden. Wil men dit fundamentalisme noemen, het zij zo.

Tolerantie

En zo zit het ook met de theocratie. God regeert, of we het geloven of niet. Christus is Heere. Wie de waarheid daarvan verstaat en beleeft, wil niet liever dan dat in de wereld tekenen van die heerschappij zichtbaar worden. Ik zeg, mèt de theocraat bij uitstek prof. dr. A. A. van Ruler, dat we theocratisch kunnen leven, ook al worden we niet theocratisch geregeerd. Om aan de theocratische gedachte echter maatschappelijk gestalte te geven geldt: “niet door kracht, noch door geweld maar door mijn Geest zal het geschieden”. Dat sluit tolerantie niet uit maar in.

Daarom schuwen 'theocraten' - ook zij zijn geen fundamentalisten - geen enkel gezelschap. Het gaat om getuigen en overtuigen. Want de humaniteit is niet veilig als de afglans van de gerechtigheid van Christus in de samenleving verbleekt. Het is heilzaam voor mens en samenleving om zich te buigen onder het juk van Christus. Zijn geboden zijn namelijk niet zwaar maar uitermate heilzaam.

“Ik ken maar één hartstocht, dat is Hij, slechts Hij,” zei Graf Ludwig von Zinzendorf, pionier van de inwendige zending. Als die Waarheid van en in Christus ons te machtig is geworden, weten we, dat ze mens en samenleving waarachtig vrij maakt. Dat vooral is theocratisch leven.

Sekte

Eerlijk gezegd vond ik het intussen wel erg mager, dat Verdonk zo teleurgesteld is over de stagnatie in Samen op Weg vanwege zijn goede ervaringen in het IKV, “waarin de drie Samen-op-Wegkerken met zes andere samen werken”. Is de IKV-ideologie een goede basis voor SoW? Ik bedoel het heel serieus wanneer ik zeg, dat het IKV-geloof toch allang achterhaald is. Toen de grote Wenden in de wereld doorbraken, bleef in IKV-gelederen een lege huls over. Een oorverdovende stilte trad in. En dat terwijl de situatie in de wereld van jaar tot jaar nog sprongsgewijs verslechtert. De machten zijn immers nog springlevend.

Moeten we niet zeggen, dat het IKV-geloof sektarisch is gebleken? Zoals Verdonk fundamentalisme duidt, zo bedoel ik het woord sektarisch, namelijk in de letterlijke betekenis van het woord. Het bleek maar een segment van het leven te omvatten. Het ging toch niet om centrale geloofsnoties in de traditie van de kerk der eeuwen? Het Schriftgeloof belijdt intussen, dat - nochtans! - de machten op het Kruis overwonnen zijn. Is dat fundamentalisme? Hier ligt de echte bron van Hoop.

Als de inspiratie van Samen op Weg gelegen moet zijn in actie inzake actuele wereldkwesties, lijkt me dat zacht gezegd bepaald mager. Als dat de kern van het kerkzijn wordt, met name ook in Samen op Weg, mag het de vraag zijn of de Waarheid mensen nog te machtig worden zal.

Om nu geen misverstand te wekken voeg ik hier wel direct aan toe, dat wanneer de waarheid mensen te machtig wordt, bevindelijk te machtig, de wereld niet uit het blikveld raakt maar helemaal in het vizier komt. “Hij heeft u bekend gemaakt, o mens, wat goed is; en wat eist de Heere van u dan recht te doen, en weldadigheid lief te hebben, en ootmoedig te wandelen met uw God?” zegt de profeet Micha (6 vers 8). En de Geest zucht in ons vanwege de zuchtende en kreunende creatuur. Behalve om de rechtvaardiging van de goddeloze gaat het om recht dóén, om het najagen van gerechtigheid in de wereld. Ook dat heeft te maken met fundamenteel geloof, maar wel vanuit de heiliging van het leven. Noem dat nu echter als 't u belieft geen fundamentalisme.

Nee, de Waarheid was dunkt me met Verdonks artikel niet gediend. Samen op Weg ook niet. Daarom nam ik de pen op.