Kerken moeten zich niet in keurslijf 'politieke haalbaarheid' laten persen

De auteur is stafmedewerker van Justitia et Pax.

Het wordt tijd dat de geïnteresseerde lezer de bundel zelf maar eens gaat lezen en zich een oordeel vormt over wat er allemaal wel en niet in staat. Justitia et Pax geeft in dit boek een analyse van de oorzaken van de groeiende verarming in Nederland. Zij gaat in op de actuele cijfers, de grondslagen en de toekomst van de sociale zekerheid, de internationale en Europese economische context en het Nederlandse beleid op het terrein van arbeid en inkomen. Dit laatste wordt afgezet tegen de internationale mensenrechten-verdragen die Nederland heeft ondertekend en de opvattingen over arbeid en welvaartsdeling die in de bijbel en de daarop stoelende katholieke sociale leer naar voren komen.

De strijd van de 'Arme kant van Nederland' van de afgelopen tien jaar gaat over precies hetzelfde. Manenschijn meent dat in het slothoofdstuk, waarin Justitia et Pax haar visie weergeeft, 'politiek haalbare' voorstellen ontbreken. Justitia et Pax meent dat in het boek wel zeker politiek haalbare oplossingen worden gegeven, maar ook dat 'politieke haalbaarheid' een keurslijf is waarin kerken zich vanuit hun maatschappelijke verantwoordelijkheid niet moeten laten persen.

Jammerklachten of ervaringsverhalen, het is maar hoe je het noemt. Duidelijk is dat deze geluiden in Nederland steeds luider klinken, als je tenminste je oor te luisteren wilt leggen bij uitkeringsgerechtigden, bij wetenschappers die hun situatie onderzoeken en bij directeuren van sociale diensten. Kerken brengen deze geluiden naar buiten in de overtuiging dat - ja inderdaad - de 'politiek' er een boodschap aan moet hebben. Vanuit christelijke waarden en normen geven de kerken richtingen aan van oplossingen. Dat is haar taak: signaleren, de praktijk toetsen aan de normen van humaniteit, en richtingen van oplossingen aangeven. Daarover willen zij met de beleidsverantwoordelijkheden het gesprek aangaan, de praktische uitwerking moeten mensen doen die dat veel beter kunnen.

Weeffouten Eerst de politieke haalbaarheid. Justitia et Pax volgt bij haar standpuntbepaling een meersporenbeleid. Op de korte termijn dient binnen het economische bestel een oplossing te worden gevonden voor de grote werkloosheid. De uitdaging is de vraag hoe wij de mensen die nooit meer aan het werk zullen komen (de 'blijvers in de bijstand') in onze samenleving kunnen laten participeren en hoe wij de uitstoot van werknemers uit het arbeidsbestel kunnen stoppen. Op de langere termijn dienen daartoe de weeffouten van het economisch systeem zelf gecorrigeerd te worden.

Deze weeffouten houden in dat de rechtszekerheid in hoofdzaak is ontworpen voor diegenen die loonarbeid verrichten en vervolgens dat deze koppeling van produktie en rechten ook is gaan gelden voor de zorgsector, terwijl produktie(verhoging) juist strijdig is met de aard van het werk in deze sector. Om deze weeffouten te corrigeren pleit Justitia et Pax ervoor de beschikbare loonarbeid eerlijker te verdelen en voorwaarden te scheppen voor een betere afstemming van zorgarbeid en loonarbeid. Manenschijn heeft weinig op met ATV als middel hiertoe, maar zoals Eerland-de Vries en Tinga aangeven, schept flexibilisering van arbeid voldoende mogelijkheden hiertoe. De beleidsnota 'Arbeid en zorg' van minister Melkert, die in het najaar van 1995 zal verschijnen, geeft aan dat de minister het belang van deze afstemming inziet.

Ook bepleit Justitia et Pax een andere heffingsgrondslag voor belastingen en premies; niet alleen arbeid moet belast blijven worden, maar ook produktie, transfer van kapitaal en vervuiling van het milieu. Toch vrij duidelijke aanbevelingen, dunkt me, maar bij de huidige economische westenwinden lijken zij niet echt door te komen in Den Haag.

Vervetting Als korte-termijnmaatregel bepleit Justitia et Pax dat de overheid arbeid creëert in de 'niet-produktieve' welzijns- en zorgsector door uitkeringen hiervoor in te zetten. Manenschijn keert zich tegen de 'vervetting van de collectieve sector'. Maar wat ìs de collectieve sector? Als hij denkt aan een uitbreiding van het ambtenarenapparaat bijvoorbeeld lijkt mij dat inderdaad niet wenselijk, maar duidelijk is dat in de sectoren zorg en welzijn door bezuinigingen en eisen van de markt veel banen zijn verdwenen en de werkdruk voor de overgeblevenen sterk is verhoogd. Daar blijft veel werk liggen, waarvoor nu geen geld beschikbaar is. De overheid dient een tegenwicht te geven aan het rentabiliteitsdenken van de markt en voorzieningen op peil te houden die ten goede komen aan het welzijn van allen. Met het creëren van werk in deze sectoren worden twee vliegen in één klap geslagen. Opvallend is dat minister Melkert binnen het kader van de nieuwe ABW sinds begin 1995 experimenten rond het creëren van werk met inzet van uitkering vooral in deze sectoren mogelijk heeft gemaakt.

Solidariteit is een kernbegrip in de visie van Justitia et Pax. Solidariteit is niet te arrangeren of te gebieden, zegt Manenschijn. Op het persoonlijke vlak is dat ongetwijfeld waar. Op het terrein van de regelgeving kan en moet de overheid naar ons idee solidariteit tussen burgers vastleggen, zoals dat in het verleden ook is gebeurd. Het totale stelsel van de sociale zekerheid is op dit principe van solidariteit gebaseerd. Justitia et Pax stelt in 'Economische gerechtigheid' dat de principes waarop dit stelsel is gebaseerd nog steeds overeind staan, ook nu de kosten van dit stelsel hoog zijn. Een terugtredende overheid en de daarmee gepaard gaande privatisering van de sociale zekerheid is gevaarlijk, omdat verzekeraars die uitgaan van risicoselectie de zwakkeren in onze samenleving zullen uitsluiten of slechts tegen hoge premies zullen accepteren. Daarnaast is het duidelijk dat de sociale zekerheid topzwaar is. Justitia et Pax pleit wel degelijk voor een volumebeleid.

Ten slotte: Manenschijn zegt terecht dat de kerken partners moeten zoeken “die maatschappelijk en politiek iets in de melk te brokkelen hebben”. Dat hebben de kerken tien jaar lang geprobeerd en nog steeds zijn zij overtuigd van het grote belang hiervan. Niet altijd heeft de anti-armoedebeweging in de politieke wereld een serieus oor gevonden. 'Economische gerechtigheid' van Justitia et Pax en de nota 'Deelnemen en meedelen' van de Raad van Kerken vormen de basis waarop beide organisaties een nieuwe ronde van gesprekken zullen gaan voeren. Met het CDA hebben de eerste gesprekken al plaatsgevonden.

Premier Kok zei tijdens de Sociale top in Kopenhagen: “De hele wereld, alle continenten, alle landen en alle steden hebben twee gezichten: rijkdom en armoede. De kloof tussen deze twee groepen groeit. Daarom moeten regeringen komen tot gezamenlijke actie ter bestrijding hiervan.”

Deze uitspraak toont aan dat er in tien jaar in het bewustzijn van onze volksvertegenwoordigers veel veranderd is. Geen enkele politicus of beleidsmaker zal nog durven ontkennen (zoals dat tien jaar geleden wel gebeurde) dat er armoede in Nederland bestaat. Armoede staat op de politieke agenda. De kerken zijn hier mede voor verantwoordelijk.