Wat heeft de journaalkijker aan de EOE-index?

Wie aandelen Ajax koopt, loopt risico's. De club is een financieel sterk bedrijf, de inkomsten per werknemer zijn in verhouding zeer hoog. Maar Ajax moet wel winnen en onverwachte tegenslagen als bijvoorbeeld blessures kunnen de waarde van de aandelen-Ajax snel en sterk doen dalen. Alleen aan te bevelen voor speculanten.

De Amsterdamse voetbalclub staat niet op de beurs genoteerd en de analyse die financieel analist Cees Haasnoot afgelopen dinsdag in het nieuwsbulletin van RTL 4 maakte, was dan ook niet serieus bedoeld. De uitzending is een illustratie van de inspanningen van de media om het beursnieuws interessanter te maken.

Elke avond brengen de Nederlandse televisiejournaals cijfers en grafieken die de kijker op de hoogte moeten houden van ontwikkelingen op de beurs. Maar voor wie zijn die EOE-index en de AEX-index nu werkelijk interessant?

Volgens financieel analist Eddy Schekman zit niemand op die gegevens alléén te wachten. Schekman presenteerde de afgelopen twee jaar het Avro-programma 'Orde op zaken', waarin hij de ontwikkelingen op de beurs analyseerde. Volgens hem hebben particuliere beleggers het meeste behoefte aan iemand die het financiële nieuws voor hen duidt. “De journaals hebben geen fuck verstand van financiële economie, anders zouden ze het wel anders aanpakken. Geen belegger zit er op te wachten om 's avonds om tien uur te horen wat de Amsterdamse beurs heeft gedaan. De journaals willen wat met dat financiële nieuws, maar men heeft A gezegd maar geen B. Men creëert geen toegevoegde waarde.”

“Het is een constante belangenstrijd tussen het zo aantrekkelijk mogelijk brengen van het beursnieuws en de gegevens sec.” Diederik Bonarius, coördinator economie bij het NOS-journaal, erkent het probleem. Zodra een journaal cijfers en feiten over de beurs geeft, haken veel mensen af. “We brengen daarom bijna nooit alleen cijfers, maar geven ook altijd in een paar zinnen aan wat bijvoorbeeld de stemming op de beurs was, of melden opvallende ontwikkelingen. Toch kan ik me voorstellen dat beursnieuws saai is wanneer je je niet voor dit soort nieuws interesseert. We proberen het zo aantrekkelijk mogelijk te brengen, ervan te profiteren dat televisie een visueel medium is. Bij bedrijfsnieuws geven we altijd beelden bij de tekst. We gebruiken grafieken omdat dat beter overkomt dan cijfers sec.”

Bonarius vindt de kritiek van Schekman dat het NOS-journaal te weinig analyse geeft niet helemaal terecht. “Het programma van Eddy Schekman was bedoeld voor deskundigen, wij hebben een veel algemener publiek. Hij heeft twintig minuten en kan dus veel meer doen. Ik worstel met m'n seconden. Ik kan niet tien minuten economisch nieuws maken. Graag zou ik wat meer duiding brengen in het beursnieuws, maar wij hebben een heel ander publiek. We moeten in algemene termen praten.”

Welke mensen zich nu precies voor het beursnieuws in de journaals interesseren en hoeveel kijkers dat zijn, is nog niet goed onderzocht. Die gegevens zijn ook moeilijk te achterhalen: de kijkcijfers van de nieuwsbulletins als geheel worden wel gemeten, maar niet uitgesplitst naar item. René T'Sas, van het RTL nieuws: “Ik kan in ieder geval wel zeggen dat we geen massa's brieven krijgen naar aanleiding van dat onderdeel van het bulletin.” Volgens T'Sas mag het financiële nieuws desondanks niet ontbreken: voor hem maakt het deel uit van de actualiteit van de dag. Een nieuwsbulletin, dat zijn brede groep kijkers van dienst wil zijn, moet beursnieuws daarom meenemen.

KLEINE SCHOMMELINGEN Econoom Rick van der Ploeg, hoogleraar aan de universiteit van Amsterdam en lid van de Tweede Kamer voor de PvdA, vraagt zich af of mensen die actief beleggen veel aan het dagelijkse beursnieuws in het journaal hebben. “Als je een belegger bent, moet je niet van dag tot dag beleggen, maar iets kopen en dat een paar jaar houden. Er zijn veel te veel kleine schommelingen.”

Het journaal is volgens hem wel interessant voor mensen die aandelen hebben gekocht en de koersen daarom een beetje op een afstand willen volgen. “Het is toch aardig, als je tien- of twintigduizend gulden belegd hebt, om te kijken hoe het met je beleggingen gaat. Ik kan me voorstellen dat je naar aanleiding van zo'n uitzending eens de samenstelling van je portefeuille overweegt. Maar je moet niet op elk wissewasje reageren. Daar zijn de transactiekosten ook te hoog voor.”

De gevolgen van uitzendingen over financieel nieuws zijn bijna nog moeilijker te meten dan het aantal kijkers. De coördinator van de NOS hoopt dat het met die gevolgen wel meevalt. “Mensen die aandelen kopen en dat allemaal heel actief volgen, raken vaak teleurgesteld. Die stappen dan in een fonds op het moment dat er veel publiciteit over is. Op zo'n moment is het dus op z'n duurst, de koers kan eigenlijk alleen nog maar dalen. Wanneer dat dan ook gebeurt, haken ze teleurgesteld af. De media zijn dan niet te laat, maar de reactie van de beleggers. Die stappen er in op het moment dat de trend door de media wordt gesignaleerd, maar dan ben je als belegger al te laat. De kleine belegger heeft vaak ook nog werk en gezin, en dat levert bijna altijd vanzelfsprekend een achterstand op. Je kan niet alles bijhouden.”

“We realiseren ons dat bepaalde positieve berichten misschien bepaalde gevolgen kunnen hebben, maar wanneer een opvallende koersstijging plaatsvindt, melden we dat natuurlijk. Dat is nieuws. Zoals nu met het fonds Baan, dat bij de introductie een stijging van 53 en even later zelfs 71 procent had. Zoiets is heel opvallend, het signaleren waard, maar ik hoop echt niet dat kijkers op basis van onze berichtgeving gaan kopen. Het is ook niet onze taak om koopadviezen te geven, maar om trends te signaleren. Ik neem de kijkers wel zo serieus dat ik erop vertrouw dat ze zich verder informeren.”

Volgens econoom Rick van der Ploeg is niet zozeer het speciale financieel-economische item in het journaal van belang. De invloed van het 'gewone' nieuws is veel groter. Beleggers handelen op basis van hun inschatting van de ontwikkelingen in de toekomst. Wanneer ze verwachten dat een bepaalde nieuwe regering maatregelen zal nemen die ongunstig zijn voor de economie, dalen de koersen na de verkiezingen direct. Terwijl op dat moment nog geen enkele concrete maatregel bekend is. “Bij financiële markten hebben geruchten over de toekomst nú effecten. Wanneer je een auto start (Van der Ploeg imiteert het geluid), gaat die auto op een gegeven moment rijden. Dat is iets waarbij een schok nu, iets in de toekomst teweeg brengt. Bij financiële markten is het precies andersom. Als je ineens hoort dat de president van de centrale bank een bepaalde ziekte heeft, zijn de gevolgen op de beurs meteen zichtbaar.”

De geruchten versterken elkaar, en de beleggers doen elkaar na: als een paar mensen bepaalde aandelen verkopen, kan dat een hausse van verkopen veroorzaken, waardoor de prijs alleen maar verder daalt. Het 'kuddeinstinct van de beleggers', noemt Van der Ploeg dat. En juist daarbij kan het nieuws, als communicator en katalysator een grote rol spelen. “De econoom Keynes heeft beurzen ooit vergeleken met schoonheidswedstrijden. Bij zo'n wedstrijd wint het meisje wier uiterlijk het dichtst bij de gemiddelde schoonheid komt. Op de beurs gaat het net zo; de aandelen die iedereen het leukste vindt, die wòrden ook het leukste. Iedereen gaat ze kopen en daar gáán de prijzen ook van stijgen. Dat is een self fulfilling prophecy. Daarom kun je kanttekeningen zetten bij wat je hoort van al die technisch analisten. Die doen niets anders dan kijken naar het verloop van alle dingetjes en lijntjes trekken hoe het dan verder zou gaan. Niet erg sophisticated hoor, daar hoef je je niets bij voor te stellen.”

Toch hebben de analisten veel invloed. De particuliere beleggers zijn sinds begin jaren tachtig steeds zelfstandiger geworden en gaan steeds vaker zelf op zoek naar bruikbare actuele informatie en beursadviezen.

Begin jaren tachtig leek het goed te gaan in de financiële wereld, en dat trok particuliere beleggers aan. Het aantal beleggingsclubs steeg enorm en de belangenvereniging voor beleggers (VEB) telde ruim 5500 leden. Tijdens de wereldwijde crash in 1987 zakte de beurs in. De lust om zelf actief te beleggen verdween tijdelijk, maar de interesse voor financiële economie bleef. De media speelden daar handig op in. Een stroom van informatie kwam op gang. Teleac begon in 1988 met de cursus 'De geld- en effectenhandel'. Daarin werd uitgelegd hoe de beurs werkt en wat te lezen valt op de financiële pagina's van de kranten. De cursus was ongekend populair. In het voorjaar van 1988 keken gemiddeld 100.000 Nederlanders per aflevering, 9600 mensen kochten het cursusboek. Bij de herhaling van de serie in het najaar van '88 gebruikten nog eens 7600 kijkers dat boek. De Avro had al het radioprogramma 'Beursplein 5', dat ook goed werd beluisterd. Allerlei beursprogramma's volgden. De financiële pagina's van de kranten zijn uitgebreid en toegankelijker en Teletekst wordt veelvuldig geraadpleegd. Instellingen die zich professioneel met de financiële markt bezighouden, zoals banken, overspoelen de beleggers met informatie.

VAKBLADEN Beleggers krijgen daarom steeds meer behoefte aan duidelijke adviezen. De invloed van analisten en financieel-economische vakbladen neemt toe. Beursanalist Wim van der Meulen, die al bijna dertig jaar voor het weekblad Vrij Nederland schrijft, herinnert zich een vakblad dat hem vroeg een positieve analyse te schrijven over een bedrijfje in de Achterhoek. “Misschien hadden ze meer abonnees of adverteerders uit de Achterhoek nodig, denk ik dan maar. Wanneer je zoiets doet, schiet de koers van die aandelen ineens ontzettend omhoog. Ik heb het niet gedaan. In een rubriek zou ik wel even willen noemen dat het 'een mooi fonds' is, maar ik zou nooit een specifieke analyse schrijven over een klein rotfondsje.” De verleiding om op die manier van hun invloed gebruik te maken, kan voor financieel journalisten groot zijn. Van der Meulen voorzichtig: “Ik heb het nooit echt gemerkt, maar het komt natuurlijk wel voor.”

Financieel nieuws is ook voor adverteerders interessant geworden. 'Concertradio', een zender die in heel Nederland via de kabel te ontvangen is, brengt tussen de klassieke muziek door een uitgebreide rubriek met beursnieuws. De doelgroep van Concertradio is een 'ouder, redelijk hoog opgeleid en welstandiger' publiek. Door duidelijk aandacht te schenken aan het beursnieuws, kan de zender bij adverteerders aannemelijk maken dat ze via Concertradio de zakelijke markt kunnen bereiken.

Professionele beleggers raadplegen teletekst en NBC-Superchannel voor het actuele beursnieuws. Het journaal is wat dat betreft nog niet echt interessant voor 'business to business'-adverteerders. Zij willen alleen om een programma heen zitten dat specifiek op de zakelijke markt is gericht. Volgens Eddy Schekman en Rick van der Ploeg zou zo'n programma een uitkomst zijn.

Een betere behandeling van het financiële nieuws is in ieder geval niet binnen de huidige formule van de journaals te vinden, vindt Schekman.

“Je zou meer ruimte moeten hebben voor de journaals, ze met actualiteitenrubrieken samenvoegen, zodat je een programma van in totaal een uur krijgt. Het financiële nieuws zou daar een onderdeel van kunnen zijn. Dat kun je dan op verschillende manieren invullen, bijvoorbeeld met het maken van interviews met ondernemers.”

Daar voelt Van der Ploeg ook wel iets voor. Beleggers hebben volgens hem behoefte aan een programma als het Britse 'Moneyprogram'. In dat programma komt het beursnieuws kort aan de orde, maar worden ook heel gericht bedrijven doorgelicht. “Elke week een half uurtje met bijvoorbeeld een item van tien minuten over Shell, tien minuten over een nieuw bedrijf, Baan bijvoorbeeld, en tien minuten over het succes van een ander bedrijf. Dan wordt er een beetje omheen gepraat, interviews met directie, analisten die dat koersaandeel bespreken, hoe het gaat met die sector van de economie. Achtergrond verschaffen, meer dan alleen het beursprijsaandeel laten zien. Daarnaast heb je programma's nodig die informatie over bepaalde regio's in de wereldeconomie verschaffen. Of je meer naar Zuidoost-Azië moet gaan, waar veel mensen de laatste jaren een zeperd hebben gehaald, of juist naar Oost-Europa. Er moet een analyse zijn van algemeen economische ontwikkelingen, wil je goed kunnen beleggen.”

Van der Ploeg mist ook uitleg over de technieken die beleggers kunnen toepassen. “Er zijn zoveel verschillende instrumenten, opties, warrents, put-opties, termijnmarkten. De mensen die ermee spelen weten het wel, maar veel mensen weten werkelijk niet hoe dat werkt. Ik mis die informatieve functie die beursprogramma's kunnen hebben een beetje in Nederland. Je zou zo'n programma kunnen afronden met vijf à tien minuten algemene beursinformatie. Maar de informatie heb je dan wel in een breder kader geplaatst, want anders wordt het alleen een soort jukebox.”