Alleen maar gras, meneer Bolkestein?

Op het Papenpad, midden in het Zaans Rietveld, ten zuiden van Alphen aan den Rijn, komt even de neiging op om te gaan stampvoeten. Vanwege die opmerking van Bolkestein dat de hoge-snelheidslijn niet in een tunnel onder de grond moet, omdat het Groene Hart toch alleen maar 'gras' is.

Natúúrlijk kost die tunnel voor een internationale trein belachelijk veel geld; van dat miljard kun je heel wat binnenlandse treinen beter (op tijd, bijvoorbeeld) laten rijden. En natúúrlijk is een trein niet per definitie een ontsiering van het landschap. Maar het Groene Hart 'alleen maar gras'?

De Liberale Leider heeft het veel te druk op het Binnenhof en in zijn vakantie moet hij fietsen langs de kastelen van de Loire. Toch zou je de man na zo'n neerbuigend orakel het liefst aan zijn nekharen het Rietveld intrekken, op zijn rijwiel over het Bedelaarsbospaadje sturen of het Papenpad laten afstruinen. Proef eens een idyllische houtkade, loop een verstild grasdijkje, krijg hoogtevrees-op-z'n-Hollands op de rand van de Boterpolder die maar liefst -5,2 meter onder zeeniveau ligt, kijk naar de verschillende verkavelingspatronen - het werk van verre voorouders - en laat je vollopen met de aanblik van het groen-groen-knollenland. Alleen maar gras? Dat zullen we wel 'ns zien!

Je kunt van de groeistad Alphen aan den Rijn veel zeggen, maar in haar drift om uit te breiden zoekt ze aansluiting met de middeleeuwse kenmerken van het landschap. Het is even opletten aan de zuidkant van de spoorbaan, waar de halve wereldbol in het stratenplan van de wijk Kerk en Zaanen is verwerkt. Kopenhagensingel, Evenaar, Afrikalaan. Midden in die aanstormende nieuwbouw (voor zo'n 6000 woningen) loopt daar de Alphense Wetering, sinds de veertiende eeuw onderdeel van het ingenieuze systeem van vaarten en sloten dat diende voor de afwatering van het uitgestrekte polderland op de Hollandse IJssel (bij Gouda). De Wetering is in haar waarde gelaten. Als een monument voor het nijvere voorgeslacht loodst ze de wandelaar in rechte lijn de stad uit. Langs de antroposofisch getinte woningen van Ecolonia, schuin en schots, milieuvriendelijk materiaal en bedekt met grasdaken - kleine hype van deze tijd. En ook vlak langs het themapark Archeon, dat ons aan ons verleden wil herinneren maar in de klem van de geldschieter en het tegenvallende bezoek dreigt te versterven.

We gaan de wereld uit - of in, net wat je wilt. Het Zaans Rietveld ligt voor ons open. Het is in de Middeleeuwen ontgonnen, kavel voor kavel, sloot voor sloot, in een patroon dat uit de losse hand is geschetst en in de praktijk ook minder regelmatig blijkt dan het op het eerste gezicht lijkt. Hier is geploeterd en gegraven, hier zijn bijna even veel zweetdruppels geplengd als het water in de vaarten. Het gebied (de naam 'Rietveld' is wel duidelijk, het 'Zaanse' slaat op een uit de Zaanstreek afkomstige molen) is van oorsprong een vaarpolder. Grote delen waren tot enige tijd geleden alleen per boot te bereiken. Boeren baggerden de sloten uit en verhoogden met de prut hun land. Dat deden ook de boomkwekers in de buurt van Bos-koop: omdat zij hun planten en heesters met kluit en al verkochten, raakten ze steeds grond op de akkertjes kwijt. Dankzij dat gebagger is er een bultig landschap ontstaan, met soms kanaalachtige vaarten.

Bij boerderij 'Dank en Hoop' verlaten we het Rietveldse Pad en gaan het Bedelaarsbos in, een smalle houtkade waar in een ver verleden landlopers en bedelaars zich ophielden. Het pad voert naar de spoorlijn. Vlak daarvoor houden we rechtsaan, over een plank, tussen struikjes door en vervolgens over hekjes de Spijkerboorse Kade op. Die vormt al eeuwen een grens tussen twee polders, en wat recenter tussen twee culturen - die van de sierteelt en die van de droogmakerijen. Hoe lang houdt de kade nog stand? Als je het Rietveld inkijkt, zie je 'Boskoop' al oprukken: midden tussen de akkertjes sluipt een boomkwekerij de groene buffer in. Elk jaar veroveren coniferen en heesters weer tientallen meters op het polderland.

De kade is oer- en oeroud. En indrukwekkend. Knoestige wilgen en essen, een simpel graspad en een prachtig polderpanorama van lange smalle akkers die hier doodlopen op een blinkende wetering. Op de 'kop' van de kavels staan ruige bosjes, van oorsprong bedoeld als boerengerief en nu een schitterende aankleding van het landschap. De kade eindigt breed, in de volksmond het Paardenkerkhof genoemd - vermoedelijk de plek waar het dode vee werd begraven.

Vanaf de geasfalteerde Compierenkade zie je bobbels in het land. Het zijn restanten van oude stroomruggen. Hier hebben armen van de Rijn en de Gouwe gelopen, eeuwen geleden. De Burgemeester Smitweg is recent aangelegd bij een grote ruilverkaveling, een lange rechte allee met kapitale kwekerijen aan weerskanten. Zo wordt het oude land te gelde gemaakt, gepland en soms ongepland. Dat is goed zichtbaar als we het Pad van Meurs hebben gevolgd, het curieuze vaarcafé Klein Giethoorn zijn gepasseerd en om de grijs-eminente Rietveldse molen (1648!) zijn heen gelopen. We geven ons over aan het Papenpad en zien hoe aan de andere kant van de Papenvaart een tuinder aan de randen van het Groene Hart knaagt. Stiekem of oogluikend toegestaan door de overheid? Heeft Hazers-woude geen Bromsnor meer?

Mooie naam trouwens, Papenpad. Smokkelroute op religieuze grondslag, misschien nog wel stammend uit de tijd van de Reformatie. Het pad is precies een tegel breed, de rest van de grond is van de boer. We hebben ook niet méér nodig, passeren dikdoenerige honden en slaan rechtsaf het Spookverlaat in. Vergeet de vogelkijkhut niet en droom weg bij grutto's, ooievaars en het liefdesdrama van de kuise Amalia en heur amant Frederik (prachtig verhaal op het info-bord). De ondergrond is hier weer even asfalt, maar dat verdwijnt als we vóór de tweede plas rechts insteken en opnieuw een prachtige graskade onder de voeten krijgen. Ontsnapt aan de bulldozer voert die de wandelaar terug naar Alphen. Tunneltje onder de N11 door, en dan via het Weteringpad naar de bewoonde wereld. Of over de oude kade, tussen het stadsvee door en over hekken heen, tot de Noorderkeerkring (dit pad wordt binnenkort gemarkeerd). Ook hier heeft Alphen oude lijnen uit het landschap bewaard en ingepast in het uitbreidingsplan. Zo loop je als een vorst. Over gras, meneer Bolkestein.