De betaalde arbeid trekt aan de vrijwilliger

Morgen wordt voor de vierde maal door heel Nederland de Open Vrijwilligersdag gehouden, die inmiddels zijn intrede heeft gedaan in de Top 100 van meestbezochte evenementen. Maar, zuigt de hongerige arbeidsmarkt de vrijwilliger niet weg, weg uit de sportkantine, weg bij Amnesty?

!! Noodkreet !! Ondanks mijn herhaalde oproepen heb ik geen enkele nieuwe aanmelding voor de bardienst gekregen. Zoals u allemaal kunt zien wordt het echt dramatisch en kan het gebeuren dat de kantine op een dag gesloten is!

In het dunne clubblaadje van een Utrechtse sportvereniging staat de oproep negen keer in vette letters afgedrukt. Na rustiger verzoeken om vrijwilligers, heeft bestuurslid M. Konings het deze keer grootser aangepakt. ,,De gemiddelde leeftijd van het barpersoneel is veel te hoog'', zegt Konings. ,,De keuken draait voornamelijk op twee dames. Als die uitvallen is er een groot probleem.''

De leden hebben er geen zin in, ziet Konings. ,,Je ziet het in alle lagen van de vereniging: bestuur, coaches, scheidsrechters, ze zijn allemaal moeilijk te vinden.'' De bardienst staat onderaan in de pikorde. Zelfs een kleine betaling, 25 gulden per avond, heeft ,,totaal niet geholpen. Dat interesseert de mensen niks''.

Het leuren met bardiensten is al vijf jaar aan de gang. Dat heeft meer te maken met een voorkeur voor individuele bezigheden, dan met de krappere arbeidsmarkt, denkt Konings. ,,Mensen zijn meer met werk en geld verdienen bezig en hebben minder tijd. Ze komen een uurtje sporten op de tijd die zij willen, drinken een drankje en gaan weer. Met de club hebben ze niks, het verenigingsleven gaat achteruit. Ze hebben meer geld, trekken er op uit in plaats van iets te doen voor de vereniging.''

Op de kantoren van Amnesty International is de krapte op de arbeidsmarkt al wel duidelijk merkbaar, zegt J. van der Brug, belast met de werving van vrijwilligers. ,,We krijgen op dit moment onmiskenbaar minder aanbod. Van afgestudeerden maar ook van werklozen die sneller aan omscholingsprogramma's mee doen. Mensen zijn daarnaast korter beschikbaar.''

Bij Amnesty werken ongeveer 120 vrijwilligers die maximaal 16 tot 20 uur werken. Ze doen van alles, van kopiëren tot stukken schrijven. ,,Een goede bezetting houden is lastig'', constateert Van der Brug. ,,Het is sowieso moeilijker mensen te krijgen dan vroeger. Veel studenten bij voorbeeld hebben een betaalde bijbaan. Dat heeft eerder te maken met de hoogte van de basisbeurs.''

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is er niet van overtuigd dat de grote vraag naar betaalde werknemers, harde gevolgen zal hebben voor het vrijwilligerswerk. ,,Het is niet zo dat mensen die werken minder vrijwilligerswerk doen'', stelt onderzoeker P. Dekker van het SCP.

Toch blijkt uit de cijfers over de lange termijn van het SCP dat er een verschuiving is van vrijwilligerswerk. Eén op de drie Nederlanders doet vrijwilligerswerk in georganiseerd verband, is de schatting van het SCP. Het aandeel van werkende mannen en vrouwen is sinds 1975 afgenomen. Huisvrouwen, arbeidsongeschikten en gepensioeneerden nemen meer voor hun rekening.

Of die ontwikkeling doorzet nu de arbeidsmarkt krapper wordt, durft Dekker niet te voorspellen. ,,Ik zie wel een groter gevaar dat samenhangt met de verheerlijking van betaald werk. De trend kan ontstaan dat vrijwilligerswerk meer gebonden is aan betaald werk, zoals bezigheden voor beroepsorganisaties. Mensen zijn eerder bereid wat extra uren daarin te steken dan in hun woonomgeving. Dat kan een grotere bedreiging zijn dan het aantal uren dat aan vrijwilligerswerk wordt besteed.''

In het meest recente CPB-onderzoek naar vrijwilligerswerk is die trend al zichtbaar. Burgers willen wel onbetaald klussen doen, maar ze moeten er zelf ook nog wat aan hebben. ,,En ze willen dingen doen op hun eigen tijdstip. Sportclubs bij voorbeeld opereren vaak nog traditioneel. Die vragen mensen iedere week beschikbaar te zijn. Of de voorzitter die 20 jaar op die stoel heeft gezeten, zoekt net iemand als hijzelf. Dat werkt niet. Als je leden vraagt gedurende het jaar voor drie werkzaamheden in te tekenen, werkt het weer wel.''

Optimistisch over de toekomst van vrijwilligerswerk is mevr. L. Hoekendijk, mede-organisator van de Open Vrijwilligersdag die zaterdag plaatsvindt. ,,Vrijwilligerswerk is heel ander werk'', zegt Hoekendijk. ,,De kans dat het één het ander verdringt is niet zo groot. We weten uit onderzoek dat drukke mensen meer doen. Eén leeftijdsgroep is duidelijk ondervertegenwoordigd: jonge gezinnen van rond de 30. Maar dat is altijd zo geweest. Zodra ze gesettled zijn, worden ze weer actief. Ook jongeren zijn heel goed te interesseren voor vrijwilligerswerk. Het is eerder zo dat de organisaties waar ze werken slordig met hen omspringen dan andersom.''

Vrijwilligerswerk is niet alleen een taak die mensen op zich nemen, maar ook een recht, vindt Hoekendijk. Dat recht komt in het gedrang omdat steeds vaker vrijwilligerswerk wordt omgezet in betaald werk. Die tendens baart Hoekendijk meer zorgen dan de krappe arbeidsmarkt. ,,Allerlei klusjesachtige dingen, zoals gastheer zijn en reparaties uitvoeren, verdwijnen. Dat heeft ook te maken met het toenemend aantal taakstraffen en banenregelingen zoals de Jeugdwerkgarantiewet. Organisaties denken dat ze met betaling laten zien het werk nuttig te vinden. Ze voelen zich bovendien ongemakkelijk bij onbetaald werk. Maar de vrijwilligers worden zo weggezet. Het is helemaal niet goed om al die werkzaamheden te betalen. Laten we dat geld liever besteden aan zoiets als de thuiszorg. Daar is echt een schreeuwend tekort aan personeel. Vrijwilligers doen wel eens een boodschap of bezoeken een zieke maar die kunnen dat tekort niet opvangen.''

Ook de neiging vrijwilligers aan sollicitatieprocedures te onderwerpen, vindt Hoekendijk niet goed. ,,Ik hoorde het verhaal van een groepje maatschappelijk werkers dat op zoek was naar vrijwilligers om met cliënten dingen te doen. De vrijwilligers moesten 'in het team passen'. Maar als een bouwvakker met iemand gaat vissen, is het helemaal niet relevant of hij in het team past.''