Horlogemaker beter bij de tijd dan wetenschappers

Dava Sobel: Lengtegraad. Ambo, Baarn; 200 blz. - ¿ 34,90.

De afstand tot de evenaar wisten Columbus en Vasco da Gama nog wel; die konden ze uit de stand van de zon afleiden. Maar hoe ver ze westelijk of oostelijk van hun doel verwijderd waren? Voor het vaststellen van deze lengtegraad waren ze afhankelijk van het gegist bestek: de kapitein gooide een log overboord en aan de hand van deze tijdelijke wegwijzer bepaalde hij zijn koers.

Regelmatig verging een schip of een complete vloot doordat men het bevoorradingseiland voorbij was gevaren of plotseling de klippen zag opduiken. Het probleem was zo nijpend dat het Britse koningshuis in 1714 de voor die tijd gigantische prijs van 20 000 pond uitloofde voor degene die er een oplossing voor bedacht.

In haar boek 'Lengtegraad' beschrijft wetenschapsjournaliste Dava Sobel de soms heroïsche en dan weer absurde zoektocht naar de oplossing van het grootste wetenschappelijke probleem van zijn tijd.

In principe was die oplossing allang bekend. Lengtegraden hadden immers alles met tijd te maken. De aarde draaide in 24 uur om haar as; per uur werd dus één vierentwintigste van een totale omwenteling, oftewel vijftien graden afgelegd. Een kapitein hoefde slechts om twaalf uur, als de zon recht boven zijn schip stond, op zijn klok te kijken om te zien hoe laat het in zijn thuishaven was. Het tijdsverschil leerde hem onmiddellijk hoeveel lengtegraden hij van zijn thuis verwijderd was.

De praktijk was echter weerbarstig. Er bestond in die tijd geen klok die op zee voldoende nauwkeurig de tijd bij kon houden. Door het stampen van het schip of de grote temperatuurschommelingen onderweg gingen alle uurwerken voor- of achterlopen, als ze er niet helemaal mee ophielden.

De wetenschappelijke commissie die de inzendingen voor het lengtegradenprobleem moest toetsen, ging er daarom van uit dat de oplossing niet door een aardse klok geleverd zou worden, maar in het hemelse uurwerk lag. De stand van de maan ten opzichte van de sterren werd immers niet verstoord door hoge golven op zee. Er was slechts één probleem: de sterrenhemel was niet voldoende in kaart gebracht om de kapiteins van dienst te kunnen zijn.

Terwijl de wetenschap druk doende was de posities van de sterren nauwkeurig vast te leggen, betrad de Engelse horlogemaker John Harrison het toneel met een uurwerk dat aan alle eisen van het lengtegradenprobleem voldeed. Dat was tegen het zere been van de wetenschappers. Bijna een halve eeuw lang wisten ze Harrison van zijn rechtmatige overwinning af te houden.

'Lengtegraad' is een prachtig vertelde geschiedenis, rijk aan anekdotes en zeemansverhalen. Een mooie balans tussen wetenschappelijke verhandelingen en persoonlijke dramatiek. Een juweeltje dat ook door veel leken in één adem zal worden uitgelezen.