Zuinigheidsoffensief sorteert weinig effect

DEN HAAG - Het zuinigheidsoffensief van de VVD haalt tot nu toe bijzonder weinig uit. Sterker, de waarschuwende taal van de liberalen steekt de laatste dagen bijzonder schril af tegen de drang van de coalitiepartners D66 en VVD enige sociale meelevendheid te tonen. Het gaat tot nu toe nog op incidenten, maar van incidenten hoef je er maar een aantal te hebben om het hek van de dam te krijgen.

De haast waarmee de PvdA-minister van sociale zaken vorige week de mensen met de allerlaagste uitkeringen een extraatje toezegde in verband met de lange vorstperiode is de VVD een doorn in het oog. Vrijdag kwam er een afwijzende reactie van de VVD-fractie op een koudetoeslag. Zaterdag gebruikte de liberale staatssecretaris De Grave een nieuwjaarstoespraak voor de afdeling Assen van de VVD om D66 en PvdA te waarschuwen de financiële discipline niet te laten varen. “Bijna dagelijks komen Kamerleden met voorstellen tot een bijdrage van 300 miljoen hier tot een miljard daar. Voor de lage inkomens, voor gebitsprotheses, het onderwijs, salarissen. We zijn stevig aan het uitgeven. Het is prima om hier en daar accenten te leggen, maar laten we niet in de fout van het verleden vervallen zodat de uitgaven weer oplopen”, aldus De Grave.

De VVD maakt zich zorgen over een toeslag. En niet geheel ten onrechte. Wat immers is het verschil met vorig jaar? Ook een vorstperiode, maar toen weigerde Melkert iets te doen voor hele groepen. Als iemand door de gasrekening in de problemen komt, kan men zich altijd tot de sociale dienst wenden en een beroep doen op de bijzondere bijstand, redeneerde Melkert in 1996. Premier Kok, daarnaar vrijdag na afloop van de ministerraad gevraagd, kon ook niet duidelijk maken wat nu precies het verschil is met een jaar geleden.

Het verschil zit ook niet in hoe koud het nou was. Dat zit hem eerder in de overheidsfinanciën. De (belasting)meevallers worden al met al zo groot dat Kamerleden en ministers het niet langer op kunnen brengen de hand op de knip te houden. Voeg daarbij de pas na de zomer van '96 door bisschop Muskens aangezwengelde armoedediscussie en het wordt duidelijk dat een meerderheid in politiek Den Haag nu eens iets extra's wil doen voor brede groepen bijstandsgerechtigden en, in VVD-ogen, knikkende knieën begint te krijgen.

De VVD bestrijdt momenteel de koudetoeslag met argumenten die van een mug een olifant lijken te maken. Te principiële argumenten voor wat toch niet meer dan een incident is. Wat die vooral duidelijk maken is waar ze uiteindelijk bij de liberalen bang voor zijn. Een koudetoeslag leidt er nou niet onmiddellijk toe dat iemand in de bijstand zal weigeren nog actief werk te zoeken. Ook de armoeval (het geringe verschil tussen netto-uitkering en netto-loon) zal niet structureel vergroot worden.

Waar de liberalen als de dood voor zijn is het sterker wordende pleidooi voor een verhoging van het sociaal minimum (en de daaraan gekoppelde bijstandsuitkeringen), niet voor bepaalde groepen, maar over de volle breedte. Als dat gebeurt snijden de argumenten die de VVD nu tegen de koudetoeslag hanteert hout.

Maar medestanders van nog maar enkele maanden geleden lijken het doel van het laag houden van het sociaal minimum opeens totaal vergeten te zijn. Melkert liet vorige week doorschemeren wel iets te voelen voor een structurele verhoging van dat minimum in 1998. D66 deed zo'n voorstel al eerder in een notitie van Kamerlid Bert Bakker. De PvdA pleitte voor extra geld om de minima in april iets extra's te geven, tot woede van VVD-woorvoerder Klein Molekamp.

Kennelijk worden de vroeger veel duidelijker zichtbare verschillen in denken over sociale zekerheid tussen de VVD aan de ene kant en PvdA en D66 aan de andere kant pas weer duidelijk waarneembaar in tijden dat de overheidsfinanciën een ietsje ruimhartiger opstelling toelaten. De liberale woordvoerder sociale zekerheid Van Hoof maakte zaterdag in de Volkskrant duidelijk dat in het nieuwe verkiezingsprogramma verlaging van minimumloon en bijstand opnieuw prominent aanwezig zal zijn.

Met het geleidelijk verdwijnen van de sociaal-economische argumenten (de overheidsfinanciën zijn op orde, de werkgelegenheidstijging is de hoogste in Europa) zijn de liberale, ideologische argumenten voor een dergelijke verlaging nog niet verdwenen.