'Ook enkeling kan vechten tegen onmenselijkheid'

Van onze buitenlandredactie AMSTERDAM - De Chinese Amerikaan Harry Wu, die wereldwijd de misstanden in Chinese gevangenkampen aan de kaak probeert te stellen, krijgt dit jaar de Geuzenpenning toegekend. De stichting Geuzenverzet 1940-1945 zei gisteren dat Wu's geschiedenis aantoont “dat ook de enkeling in woord en daad kan vechten tegen onmenselijkheid.”

Harry Wu (58) werd afgelopen zomer in China gearresteerd, nadat hij volgens de autoriteiten clandestien vanuit Kazachstan de grens was overgestoken. Hij werd veroordeeld tot vijftien jaar gevangenisstraf wegens spionage en het verspreiden van staatsgeheimen, nadat hij had “bekend” dat hij op eerdere reizen met een verborgen camera opnamen had gemaakt in werkkampen. Direct na de veroordeling werd Wu echter op het vliegtuig naar zijn woonplaats San Francisco gezet, vermoedelijk omdat de Amerikaanse regering zware druk had uitgeoefend. Zo had Hillary Clinton haar deelname aan de VN-Vrouwenconferentie in Peking, enkele dagen later, verbonden aan zijn vrijlating.

De situatie in Chinese arbeiderskampen is Wu welbekend; hij bracht er zelf negentien jaar in door, van 1960 tot 1979. Als geologie-student had Wu geprobeerd zich niet met politiek te bemoeien, maar toen mede-studenten hem aanspoorden mee te doen aan Mao's campagne 'Laat honderd bloemen bloeien' waagde hij het voorzichtige kritiek te uiten op het communisme. Gecombineerd met het bourgeois-karakter van zijn familie - zijn vader was bankdirecteur geweest - was dit goed voor een lange lijdensweg in strafkampen.

Over deze zogeheten loagai schreef hij een boek dat twee jaar geleden in Nederland onder de titel Bittere Kou verscheen. Het is een van schuldgevoel doortrokken boek, waarin hij zichzelf afschildert als een “beest” dat alles deed om aan wat eten of een comfortabeler baantje te komen. “Ik heb geslagen, mensen verraden, de ergste dingen gedaan”, zei hij in een interview met deze krant. “Ik was een enorme slechterik. Alleen zo kon ik overleven.”

Zijn belangrijkste reden om het boek te schrijven was om de wereld te laten weten dat de afgelopen decennia vijftig miljoen Chinezen hebben geleden in de loagai, die veel minder bekend waren dan Russische goelags.

Inmiddels is de ideologie grotendeels verdwenen, maar zijn de gevangenkampen gebleven, waar vooral gewone criminelen vastzitten. Volgens Wu verblijven er momenteel 16 tot 20 miljoen Chinezen in zo'n 5000 tot 6000 arbeiderskampen, een zeker tien maal hogere schatting dan Amnesty International maakt. Wu voert actie tegen allerlei misstanden in deze strafkampen, zoals gedwongen orgaantransplantaties bij Chinezen die ter dood zijn veroordeeld. Een van de bewijzen hiervoor verzamelde hij zelf, door als zakenman naar een gevangenkamp te gaan en bij een pseudo-transactie 30 000 dollar te bieden voor een nier.

Sinds zijn verhuizing naar de VS begin jaren tachtig, bezocht Wu vijf keer vermomd als 'toerist' of 'zakenman' China, om materiaal te verzamelen voor tv-programma's voor de BBC en CBS. In zijn tweede boek 'Laogai, the Chinese Gulag', dat binnenkort in het Nederlands verschijnt doet Wu verslag van deze informatie. Hij bekritiseert onder meer het gebruik van gevangenen als onbetaalde arbeidskrachten; de gevangenkampen zijn volgens hem pure fabrieken waar goedkope exportartikelen worden geproduceerd. Door Wu's succesvolle lobby in het Congres is het voor Amerikaanse bedrijven verboden om deze produkten te kopen, maar volgens Wu komt dit toch voor.

Zijn laatste pijl richtte hij in oktober op de Wereldbank, die in het westen van China een irrigatieproject financiert waarvan 21 strafkampen profiteren, aldus Wu. In deze kampen zouden 25 000 tot 60 000 gevangenen verblijven, die worden ingezet bij de graanteelt en katoenproduktie. De Wereldbank zegt niets te maken te willen hebben met dwangarbeid en heeft onmiddellijk een onderzoeksteam gestuurd naar dit project in de provincie Xinjiang.

Harry Wu krijgt de Geuzenpenning op 13 maart in de Grote Kerk in Vlaardingen uitgereikt door de Europese Hoge commissaris voor de minderheden, Max van der Stoel.