Ken Wiwa: Shell moet zich voor mijn vaders dood verantwoorden

LONDEN - Het liefst zou hij wat anders doen, maar de wereld en de Ogoni verwachten wat van hem. En dus spreekt hij. Ken Wiwa acht Shell in hoge mate verantwoordelijk voor de dood van zijn vader.

In het kantoortje van de Ogoni Community Association (OCA) in Londen loopt hij heen en weer tussen telefoon, fax en journalisten. Ken Wiwa ondergaat de aandacht voor zijn persoon met tegenzin, maar hij is nu eenmaal de zoon. De oudste zoon van Ken Saro-Wiwa, de Nigeriaanse schrijver en activist die op 10 november werd opgehangen, samen met acht andere activisten, op beschuldiging van betrokkenheid bij de moord op vier gematigde Ogoni-leiders. Ken Saro-Wiwa voerde sinds 1989 campagne tegen de vervuiling als gevolg van de oliewinning door Shell in Ogoni-land, in zuidoost-Nigeria.

Ken Wiwa jr.: “Ik ben verontwaardigd dat Shell haar verantwoordelijkheid ontloopt. Op geen enkele manier kan Shell zeggen dat ze niet was betrokken bij de feiten die tot de dood van mijn vader hebben geleid.” Wiwa wijst op een rapport uit 1990 waarin een Nigeriaanse deelstaat-commissie Shell slechte behandeling van de lokale bevolking verwijt in de gebieden waar Shell olie wint. De commissie was ingesteld na een bloedige confrontatie tussen politie en protesterende bevolking, waarbij tachtig doden vielen.

“Shell zegt dat het recht zijn loop moet hebben en dat ze daarom niets kon doen voor mijn vader. Maar willen de topmanagers, als zij ook maar enige verantwoordelijkheid dragen voor de dood van zelfs maar één Nigeriaan, dezelfde consequenties aanvaarden die mijn vader moest nemen? Mijn vader is dood, hij zat gevangen in de verschrikkelijkste omstandigheden, zijn lijk hebben ze overgoten met zuur, hij is begraven in een onbekend graf om hem voorgoed onvindbaar te maken. Een man die heel veel heeft betekend voor de geschiedenis van Nigeria.”

Ken Wiwa wijst op de Engelse pers (onder andere The Sunday Times van 17 december) die met steeds meer aanwijzingen komt dat Shell een hoge Nigeriaanse militaire officier in Ogoni-land, Paul Okuntimo, geld toeschoof voor de geleverde militaire bescherming. Shell-medewerkers hebben zich verrijkt met geld bedoeld om dorpen te compenseren voor de oliewinning. The Sunday Times haalt een eigen onderzoeksrapport van Shell aan dat meldt dat het hoofd Public Affairs van Shell in Oost-Nigeria (waarin Ogoniland valt) betrokken is bij het melden van niet bestaande olielekken om vergoedingen te kunnen opstrijken. Wiwa: “Is de president van Shell bereid de verantwoordelijkheid te nemen voor het in dienst hebben van medewerkers die omkopen en frauderen? Mijn vader heeft een prijs moeten betalen, welke prijs betaalt Shell?”

- Vervolg op pagina 10

Ken jr. moet zich nu wel met politiek Nigeria bezighouden VERVOLG VAN PAGINA 1

“Shell moet recht doen. De wereld kijkt naar haar, ze kan niet weer weglopen. Ik daag de president van Shell uit de Ogoni en de rest van de wereld te bewijzen dat hem het lot van de Ogoni aangaat.”

Ken Wiwa wil niet concreet aangeven wat hij van Shell verwacht. “Dat kunnen ze zelf wel bedenken. In ieder geval moeten ze de rotzooi opruimen. Shell is bezig met een PR-spelletje: ze geven grote hoeveelheden geld uit aan het vertellen dat er niets aan de hand is.”

Ken Wiwa (27) is goed geïnformeerd over de situatie in Nigeria en hij is erg betrokken. In het kantoor van de OCA staat hij uitgebreid en geëmotioneerd de Nigeriaanse politiek te bediscussiëren met twee Nigeriaanse journalisten. Maar hij wil geen actieleider zijn. Hij wil niet als zijn vader het lot van de Ogoni's op de schouders nemen. Terwijl zijn vader de Ogoni's begon te mobiliseren was de zoon met zijn eigen leven bezig.

“Ik studeerde, ik had geen tijd voor dat soort dingen. Bewustzijn komt pas na kennis en volwassen worden.” Alles veranderde toen zijn vader gearresteerd werd. Ken jr. reisde de wereld rond langs hoogwaardigheidsbekleders om de zaak van zijn vader te bepleiten. “Ik heb alles geprobeerd om hem vrij te krijgen, maar dat was een beperkte rol, iets dat elke zoon voor zijn vader zou doen. Nu, na zijn dood, moet ik mijn rol opnieuw bekijken. Ik wil ook dingen voor mijzelf doen. Ik wil trouwen, dat is een jaar uitgesteld omdat het nu niet echt het goede moment is.”

Maar hij voegt er in een adem aan toe dat de campagne moet doorgaan. “Mijn vader heeft een erfenis achtergelaten, dat moet ik onder ogen zien. De mensen kijken naar mij. Een lot, tot op zekere hoogte wel ja, maar het is ook een keuze. Ik wil iets terug doen voor de gemeenschap waaruit ik afkomstig ben. Ik zie voor mij een rol in het verlichten van de sociale problemen van mijn volk: de armoe, de vervuiling, het ontbreken van elektriciteit en stromend water; rehabilitatie na alle vernedering. Ik wil de sympathie die er bestaat in de wereld voor de Ogoni's omzetten in geld.”

Ken jr. woont in Engeland en is vanwege de politieke situatie nu vier jaar lang niet in Nigeria geweest. Hij groeide op in het dorp Bane, in Ogoni-land, waar zijn grootouders nog steeds wonen. “Ogoni is het prachtig mooie delta-land van de rivier de Niger. Als de wind inlands was dan rook dat heerlijk. Dat is niet langer zo, het stinkt er altijd naar zwavel. Een regenbui was lekker fris waarna alles blonk. Nu is de regen zwart van de roetvervuiling door de gasvlammen en laat een zwavelsmaak na.”

De gasvlammen en de enorme hoeveelheden bovengrondse pijpleidingen zijn de meest in het ooglopende verandering sinds zijn kinderjaren. “Maar het ergste is de armoe van de bevolking, en dat terwijl er zoveel potentiële welvaart is. In mijn jeugd was er een overvloed aan vis, groente en fruit. Nu is het moeilijk om aan eten te komen. De vissers kunnen niet meer in de kreken vissen vanwege de olievervuiling en moeten verder en verder de zee op. Mijn oom is visser en hij vertelt dat zij voor diepzeevissen niet de boten en uitrusting hebben en dus nauwelijks wat vangen.”

Ken Wiwa zegt er bij dat hij op persoonlijke waarneming af gaat. Er zijn geen harde bewijzen omdat een onafhankelijke onderzoek naar de gevolgen van de oliewinning ontbreekt. “De oliewinning is er sinds de zestiger jaren. Iedereen zag de gasvlammen en de olietroep, tegelijk daalde langzaam de levensstandaard door de afnemende visvangst en landbouwproblemen. Het heeft lang geduurd voordat het verband doordrong. Nu willen de Ogoni's een fatsoenlijk milieu-effectrapport. In plaats van welvaart betekent de olie onze ondergang. De samenleving van de Ogoni's is aan het kapot gaan.”

“De familie van mijn vaders kant is redelijk welvarend, die hebben minder problemen, maar de familie van moeders kant is arm. De laatste keer dat ik bij hen was, was triest. Zij konden geen fatsoenlijke maaltijd voor me bereiden, ik moest hen daar het geld voor geven. Voor iedereen erg beschamend.”

Hij benadrukt verschillende keren dat hij zich verre wil houden van politiek en zich wil concentreren op de sociale problemen. “Ik ben geen politiek beest, maar vader was dat wel. Ik wil daar niet bij betrokken raken. In Nigeria is politiek een gevaarlijk iets, zoals mijn vader heeft ondervonden.”

Als de naam van generaal Abacha, Nigeria's eerste man, valt schiet hij uit zijn slof. “Over dat regime wil ik niet praten.” Hij noemt ze bandieten, maar wil niet dat ik dat opschrijf. “Ik wil me niet met die lui bemoeien. Mijn vader zei altijd: 'je erft niet je vaders vrienden maar ook niet zijn vijanden'. Abacha was toen een vriend van mijn vader. . .” Stopt, haalt zijn schouders, zwijgt. “Abacha's kinderen studeren nu waarschijnlijk ook in Engeland, je zou ze hier tegen kunnen komen.”

“Ik kan hun niet verwijten wat hun vader doet. Mijn beste vriend was de zoon van Shells financiële directeur. Ik heb laatst nog een biertje met hem gedronken.” Haalt weer zijn schouders op. “Laten we hier over ophouden, het gaat niet om de familie, het gaat om de Ogoni. Er is een Zuidafrikaanse uitdrukking, veel gebruikt na de val van de apartheid, die wil ik citeren: “Je kunt vergeven, maar nooit vergeten.”