Mieren eten een slechte koningin gewoon op

Het is haar ervaring dat men hier wat natuurdocumentaires betreft vooral op het buitenland is gericht. “Een documentaire over een gewone mier onder de stoeptegel wordt genegeerd want dat gaat immers toch maar over iets van de eigen kleibodem en dat kan niet goed wezen”, zegt Josephine Hamming (47). “Ik val hier wat subsidies betreft altijd tussen de wal en het schip. Wat ik maak wordt niet gezien als een echte documentaire. Ik doe daarom alles zelf: scenario, research, camerawerk, het werven van sponsors tot en met de distributie.”

In Japan werd haar documentaire 'Mierenstrijd' vorig jaar tijdens het internationale Wildlife Festival echter met een award beloond. Het was een van de elf documentaires die uit 360 inzendingen werd verkozen. Hamming heeft haar bekroonde documentaire, waaraan zij zes jaar werkte, inmiddels gesleten aan televiestations in de hele wereld.

In haar natuurdocumentaires stopt Hamming haar hart. Haar vorige aandachttrekkende natuurdocumentaire, acht jaar geleden, ging over de trektocht van de atalanta vlinder, die in staat is 200 kilometer per dag te overbruggen. Een nieuw grootschalig project over de trek van vlinders in diverse delen van de wereld kunnen we over een jaar of vijf verwachten. Daarnaast doet Josephine research voor een documentaire over hoe vogelgeluiden te interpreteren.

Allemaal onderwerpen die een diepgaande studie vereisen en niet een twee drie op film kunnen worden vastgelegd.

Liefde voor de natuur is haar aangeboren. Hamming herinnert zich hoe zij als kind al haar eigen museumpje had in het tuinhuisje van haar ouderlijke woning. “We woonden in Huizen aan de rand van de hei. Daar zocht en vond ik mijn schatten en brachten mensen geraamtes van dieren en andere zaken die ze vonden bij me. Kameraadjes van school en andere geïnteresseerden leidde ik in mijn heiligdom rond. Eigenlijk deed ik toen al op kleine schaal wat ik nu met mijn documentaires nastreef dat is ook mensen laten zien hoe mooi die natuur in elkaar zit. Toen ik tien was, sneed ik al in dode dieren die ik had gevonden. Ik denk wel dat mijn ouders het er moeilijk mee hebben gehad. Ik hield op alle mogelijke plaatsen dieren, zoals muizen onder de wasbak met een gordijntje ervoor. Ik ging vaak vroeg naar bed om ze te kunnen bestuderen.”

In haar mierenfilm heeft zij met eindeloos geduld met toepassing van speciale cameratechnieken de gang van zaken bij mierenvolken vastgelegd. De diertjes komen soms honderd keer vergroot op het scherm en zien er dan uit als monsters met grijpgrage kaken.

Mieren zijn wezentjes die de aandacht trekken. Als je ze op bospaden met houtjes ziet slepen die vaak hun eigen omvang evenaren en wanneer je kijkt naar het gekrioel in een mierennest rijzen bij een geïnteresseerde leek al vele vragen. Die heeft Josephine Hamming voor een deel beantwoord.

Er zijn allerlei mierensoorten maar voor haar documentaire nam zij de rode bosmier bij de kop. Ze filmde de mieren op locaties in Zeeland, de duinen bij Den Haag, de Gooise hei en in de omgeving van Soest, terwijl ze in de voorjaarszon massaal lagen te zonnen, op zoek waren naar voeding, bezig waren hun in de winter door spechten vernielde onderkomens te repareren en op jacht waren naar luizen in berkenbomen. We zien van dichtbij een mierenkoningin die als broedmachine van haar volk honderden eitjes per dag legt. “Zo'n koningin kan vijftien jaar oud worden, haar onderdanen maximaal twee jaar. Maar ook in het mierenrijk is niets vaststaand. Koninginnen die niet functioneren worden aan de dijk gezet en dan in veel gevallen door haar onderdanen opgepeuzeld.”

Jospehine laat zien hoe mieren een doeltreffende manier hebben gevonden de temperatuur in hun nest onder alle omstandigheden te regelen. “Veel zaken zijn van invloed op zo'n mierenkolonie. Dat achterhalen geeft oneindig veel draden naar alle mogelijke andere natuuraspecten.”

Een fascinerend onderdeel van haar film is de strijd die regelmatig tussen mierenvolken ontbrandt. Het gaat er dan zeer gewelddadig aan toe. Het doet Hamming verzuchten dat een mierenleven moeilijker is dan je denkt.

Kijkend naar haar documentaire ontkom je er niet aan vergelijkingen te trekken met de mensenwereld. Veel wat daar speelt loopt ook als een rode draad door een mierenbestaan.

Hamming stelt vast dat zij er in de jaren dat zij zich al filmend en observerend met die rode mieren bezighield veel heeft geleerd. Wat dat betreft weet zij zich in goed gezelschap. Koning Salomo adviseerde al naar de mieren te kijken en daar wijsheid uit te putten. “Dat is een waar woord. Mieren communiceren onder andere via geurstoffen. Over hoe de vork in de steel zit met die communicatiemogelijkheden weten we nog maar weinig. Hoe meer je erin duikt hoe meer vragen er opdoemen. Met mijn documentaire heb ik een monumentje voor de mieren willen oprichten. Een persoonlijke conclusie is dat je kijkend naar de mieren veel inzicht krijgt in je eigen handelen. De natuur geeft mij de ruimte om aan mezelf te werken. Als je ziet hoe mieren aardig tegen elkaar kunnen zijn, maar dan ineens omslaan en oorlog gaan voeren en daarbij heel wreed zijn. Als je dan denkt aan wat in het voormalig Joegoslavië is gebeurd, hoe mensen die vriendschappelijk met elkaar omgingen elkaar ineens naar het leven gingen staan.

Ik ging me afvragen hoe dat kan en of ik me er zelf ook schuldig aan zou maken. Hoe ver zou ik gaan en waarom zou ik zo ver gaan? Mijn conclusie is dat die agressie in elk mens zit. Als je op een verkeerde knop drukt ontspoort het.

Achter het handelen van mieren zit volgens Hamming 'een hele wereld'. Dat geldt naar haar overtuiging niet alleen voor mieren maar ook voor een vlieg en een mug, om maar iets te noemen.

Hamming hoopt dat mensen via haar documentaire op het spoor komen van het feit dat dingen vlakbij fantastische raadsels kunnen zijn. “Wat ik belangrijk vind is dat kinderen dat ook inzien. Daar richt ik mij in toenemende mate op. Ik probeer ook met de ogen van een kind te kijken. Een kind heeft nog intuïtie. Dat helpt bij het maken van keuzen in het leven en een beter functionerend mens te worden.”