Julie en Melissa als object van collectief verdriet

AMSTERDAM - Is het respectloos of kortzichtig om te zeggen dat de Belgen gisteren een orgie van verdriet ensceneerden? Die indruk kon je krijgen bij het zien van de televisiebeelden van de begrafenis van Julie en Melissa, de meisjes die op afschuwelijke wijze om het leven kwamen na door een kinderschender te zijn misbruikt.

Het was niet alleen dat de Belgische televisie de herdenkingsdienst rechtstreeks op zowel publieke als commerciële zenders uitzond, maar ook de gang van de rouwstoet werd met meerdere camera's - zelfs per helikopter vanuit de lucht - gevolgd, bijna als betrof het een etappe in de Tour de France. Duizenden mensen omzoomden de route, in het centrum van Luik waren dranghekken geplaatst, buiten de basiliek was een videoscherm opgebouwd.

Toen de kisten bij de ingang van de basiliek verschenen, weerklonk uit het publiek applaus, een verschijnsel dat door de tv-commentator werd omschreven als “een nieuwigheid, die wellicht onder invloed van de immigranten uit Italië was komen overwaaien”. Er schenen ook nog landen te zijn waar “de stoffelijke overschotten werden toegejuicht”, maar zover was men in België kennelijk nog niet.

Wat zich binnen de kerkmuren afspeelde was een mengeling van een nationale herdenking en een familiaire rouwbijeenkomst - een zaak die ook het Belgische koningshuis enige protocollaire hoofdbrekens bezorgde. Was hier wel een nationaal belang in het geding? Uiteindelijk was het koningshuis niet vertegenwoordigd, maar dat was ook de wens van de familie geweest.

Bij de dienst ontbrak ook het hogere kerkelijke gezag - wat eigenlijk bij de basiliek van Sint Maarten zou hebben gepast - omdat, aldus de Belgische televisie, de familie geen 'gemijterd hoofd' wenste, maar uit het eigen dorp de 'priester-arbeider' had meegebracht.

De alom opgestelde televisiecamera's zorgden niettemin voor een enorme schaalvergrotende werking. De close-up van door verdriet overmande familieleden werd niet geschuwd, dus kon men niet spreken van een sobere, ingetogen registratie. Tegelijkertijd dringt zich bij die wijze van verslaggeving de vraag op wat men er als kijker mee te maken heeft. Een vorm van nationaal gesanctionneerd voyeurisme? Of toch een uiting van immense, grensoverschrijdende solidariteit? (De televisiebeelden werden ook door de Westdeutsche Rundfunk overgenomen.)

De dienst zelf leek eindeloos te zijn en telkens zoomden de camera's in op die eerste rij, waar de familie in ontreddering bijeen zat; aldus miljoenen getuigen makend van hun tortuur. Een priester greep na anderhalf uur in door het publiek te vragen hun gang langs de kisten te bespoedigen, uit clementie met de familieleden.

Natuurlijk is het zo dat de aard van het misdrijf een golf van nationale verontwaardiging te weeg bracht en dat de plechtigheid gisteren ertoe diende aan die verontwaardiging lucht te geven. Dat mensen langs de kant foto's van de meisjes ophielden met daaronder de tekst 'Nooit meer' gaf er blijk van dat hier ook zoiets als een volksprotest zijn uitdrukking zocht. Hier was een grondregel van de samenleving aan het wankelen gebracht. Tijdens het koorgezang in de kerk repte een priester-commentator op de televisie van “een verdampende publieke moraal” en “verschrompelend kerkbezoek”.

In onze calvinistische ogen was de televisie-registratie en het rouwbetoon in België misschien aan de vette, lustvolle kant: in katholieke landen rouwt men uitbundiger en minder gegeneerd. België had destijds zichzelf verbaasd met zijn massale rouw-uitbarsting bij de dood van koning Boudewijn in augustus 1993, al was het maar omdat de vorst Vlamingen en Walen even leek te verbinden. Hoogtepunt was de requiem-mis in de Sint Michielskathedraal in Brussel - de kerk vervult in het collectief rouwproces een national rol.

In het kerkelijk verdeelde Nederland wijkt men bij nationale rouwgelegenheden eerder naar profanere plaatsen uit, zoals naar de Amsterdamse Rai (bij de Bijlmerramp) of een vliegtuighangar (bij het ongeluk met de Hercules). De televisie-opnamen waren ingetogen, de camera's richtten zich hoofdzakelijk over de schouders van de nabestaanden op de sprekers. Evenwel rees naar aanleiding van de Bijlmerramp, waarbij ook slachtoffers uit Ghana vielen, kritiek op de sobere Nederlandse rouwgebruiken. In Ghana zou men veel beter in staat zijn zijn emoties te uiten.