Gemengde reacties bij pers en publiek op nieuwste stuk van Elfriede Jelinek

WENEN - Een jaar geleden had Elfriede Jelinek aangekondigd dat zij niet meer in het openbaar zou optreden. Daarna was het inderdaad stil rondom de belangrijkste levende toneelschrijfster van Oostenrijk. Haar vorige stuk, 'Stecken, Stab, Stangl' riep enkel maar matte reacties op. Maar nu staat Jelinek weer in het middelpunt der belangstelling. In een meer dan zes uur durende voorstelling beleefde haar nieuwste geesteskind 'Ein Sportstück' afgelopen vrijdag in het Weense Burgtheater zijn wereldpremière.

Met Einar Schleef was een al even omstreden persoonlijkheid uit de Duitstalige toneelwereld verantwoordelijk voor de regie. Behalve dat de Oostenrijkse en Duitse media het stuk in uitvoerige recensies bespraken, was er al wekenlang over gespeculeerd wat de toeschouwers precies te wachten zou staan.

Ook na de première, afgelopen vrijdag, wisten de critici klaarblijkelijk niet goed raad met Jelineks parabel over sport en geweld. Was het nu een 'ambitieus gigantisch Gesamtkunstwerk dat in een mooie chaos verzonk', zoals die Presse vond? Of was het een 'happening in voetbalstemming', zoals de Kurier schreef? Of ging het bij Jelineks stuk enkel om een 'kinderachtige grap', zoals de mening van het boulevardblad de Kronenzeitung luidde?

Bij hun pogingen het stuk te beschrijven namen sommige recensenten hun toevlucht tot hoogdravende zinsconstructies, die bijna uit de pen van Jelinek gevloeid hadden kunnen zijn. Volgens de Frankfurter Allgemeine Zeitung was de tekst 'een kritische, hoog ironische, ten dele amusante, gigantische meerstemmige saloncauserie', waarin regisseur Einar Scheef tevergeefs naar een tragedie gezocht had.

Ook bij het publiek liepen de meningen zichtbaar uiteen. Terwijl verschillende toeschouwers letterlijk in slaap vielen, en een groot aantal de zaal voortijdig verliet, beloonden de overgeblevenen de regisseur met een daverend applaus. Of was het helemaal niet voor hem bestemd?, zoals de Süddeutsche Zeitung vermoedde: “Het opgewekte gejubel sloeg minder op Schleef dan op de happening, het chaos en de gekte. Het toneel zelf was een flop.”

Eigenlijk ging het bij het zes-urige spektakel nog om een verkorte versie. Om half elf viel de regisseur op zijn knieën voor Claus Peymann, de directeur van het Burgtheater, om te vragen of hij tot na elf uur door mocht spelen. Het salaris voor het overwerk zou Schleef uit zijn eigen zak betalen. Peymann stemde toe, onder voorwaarde dat Schleef zich bij de volgende voorstellingen strict aan de door de vakbeweging voorgeschreven werktijden zou houden. Op zaterdag viel dan ook om klokslag elf na een opvoering van slechts vijf uur het doek.

En waarover ging het nu precies in 'Ein Sportstück'? Wie de kritieken leest, moet wel tot de conclusie komen dat het om een soort grabbelton gaat waar iedereen uit kan halen wat hij zelf wil. Over één ding was echter iedereen het eens: de tekst van Jelinek, en wat Einar Schleef er van maakte, zijn twee verschillende dingen. “Elfriede Jelinek schreef geen stuk waarin personen door middel van dialogen een handeling uitbeelden. Zij drukt haar gedachten uit in proza, waarmee de regisseur zelf maar moet zien wat hij doet”, zo formuleerde de Salzburger Nachrichten het.

Over de vraag in hoeverre Scheef er in is geslaagd om Jelineks gedachten op het toneel te brengen, liepen de meningen sterk uiteen. Volgens de Kurier zou de interpretatie van Schleef in feite het tegendeel zijn van wat Jelinek bedoeld had: “Hij vernedert de schrijfster, hij vermoordt haar en maakt haar tegelijkertijd tot een koningin.” De Standard was daarentegen vol lof over Schleefs werk: “Men is enkele fantastische uren bezig met raden en bewonderen.”

Grote eensgezindheid bestond daarentegen over de bewonderenswaardige prestatie van de meer dan zestig acteurs die aan de voorstelling meewerkten. Met name Elisabeth Rath als de moeder van een sporter en Elisabeht Augustin als persiflage op Arnold Schwarzenegger werden met lof bedolven.

Misschien is Jelineks 'Ein Sportstück' een stuk dat gewoon de tijd moet krijgen om te rijpen. Na de première kondigde Schleef aan dat hij in maart een volledige uitvoering van het stuk op het toneel wil brengen. Zoals het er nu naar uitziet, zal het publiek dan een zit van minstens acht uur te wachten staan.