Opvolger Groër begint met excuus

WENEN - Het was een uitermate sobere plechtigheid: geen televisiecamera's, geen pers en zelfs geen mis. Toch was het gisteren voor de Oostenrijkse katholieke kerk een datum van historische betekenis. Hans-Hermann Groër, de omstreden aartsbisschop van Wenen, droeg zijn functie over aan de 50-jarige Christoph Schönborn.

Daarmee is een einde gekomen aan in een in meer dan een opzicht zwart stuk kerkgeschiedenis. Enkele maanden geleden betekende de affaire-Groër - de aartsbisschop werd beschuldigd van seksueel misbruik van internaatsleerlingen - het begin van een diepe crisis in de Oostenrijkse kerk. Volgens een recente opiniepeiling heeft nog maar 29 procent van de Oostenrijkers vertrouwen in de kerkelijke autoriteiten. Op politieke partijen na zijn zij daarmee de meest gewantrouwde instelling.

Aan de andere kant betekende de periode-Groër voor het aartsbisdom Wenen een soort 'stadhouderloos tijdperk'. “Wegens zijn verstokte conservatisme, maar ook wegens zijn onvermogen om met mensen om te gaan ontbrak het hem aan gezag”, zegt een priester uit Wenen. Het gevolg hiervan is dat de verschillende parochies hun eigen weg zijn gegaan.

Als het aan de nieuwe aartsbisschop ligt, moet hier een einde aan komen. In de paar maanden dat hij co-adjutor is, heeft hij tenminste alle mogelijke moeite gedaan om duidelijk te maken dat hij voor zowel conservatieven als progressieven aanvaardbaar wil zijn. Bij zijn eerste persconferentie als co-adjutor verbaasde hij vriend en vijand met een uitgebreide verontschuldiging voor zijn eerste reactie op de affaire-Groër, toen hij de beschuldigingen zonder meer als smaad van de hand gewezen had.

Met de benoeming van Helmut Schüller tot vicaris-generaal oogstte hij in brede kringen enthousiasme. In theologisch opzicht geldt Schüller weliswaar als conservatief, maar als directeur van de liefdadigheidsorganisatie Caritas geniet hij ook aan progressieve zijde veel respekt.

Wat valt van de nieuwe aartsbisschop te verwachten? Is hij een reactionair, die zich enkel ter camouflage met progressieve veren tooit ? Of zal hij werkelijk voor doorbraken zorgen?

Van huis uit stamt de aartsbisschop uit een door-en-door katholieke, hoogadellijke familie. Hij is al de tiende Schönborn, die het in de geschiedenis tot bisschop heeft geschopt. Aan de ene kant is Theresia van Lisieux één van zijn favoriete heiligen, aan de andere kant is hij een groot bewonderaar van Franz Jügerstatter, de Oostenrijkse boer die weigerde in de Wehrmacht te dienen en als een symboolfiguur voor het pacifisme en het anti-fascisme geldt.

Tot zijn leraren behoorde Joseph Ratzinger, de voorzitter van de Vaticaanse geloofscongregatie, maar ook de Dominicaan Yves Congar, die wegens zijn progressieve opvattingen een kerkelijk leerverbod kreeg.

Een mogelijk zwakke plek is de vermeende homoseksualiteit van Schönborn. Als wraak voor de homo-vijandige politiek van de christen-democraten noemde een radicale homogroep enkele weken geleden de namen van vier bisschoppen die homoseksueel zouden zijn. Onder hen was ook Schönborn. De vier bisschoppen ontkenden en sindsdien is het stil rond deze zaak, maar de aktievoerders dreigen met verschillende getuigen te zullen komen.

Een veel belangrijker vraag is hoe Schönborn zal omgaan met het zogenaamde Kerkpetionnement, het KirchenVolksBegehren. Enkele maanden geleden zetten een half miljoen Oostenrijkers hun handtekening onder een petitie waarin een radicale hervorming van de katholieke kerk werd geëist. Wanneer Schönborn de eisen ondersteunt, zou hij daarmee niet alleen indruisen tegen de lijn van Rome, maar ook met zijn eigen verleden breken: als redactiesecretaris van de nieuwe Wereldcatechismus heeft Schönborn al een belangrijke rol gespeeld bij de koersbepaling van de r.-k. kerk. Neemt hij daarentegen het KirchenVolksBegehren niet serieus dan verliest hij snel zijn pas verworven populariteit.

Het is overigens de vraag hoe lang de nieuwe aartsbisschop in Wenen zal blijven. Juist wegens zijn aktiviteiten voor de Wereldcatechismus wordt hij gezien als de voor de hand liggende opvolger van Ratzinger als voorzitter van de congregatie voor de geloofsleer.

Hier en daar fluistert men zelfs het woord 'paus', maar voor het zover is zal Schönborn in zijn vaderland nog de nodige harde noten moeten kraken.