Ook Serviërs huilen om Kosovaren

Niet alle Serviërs haten Kosovaren, en ook niet alle Kosovaren zien Serviërs als hun vijanden. Dat de twee groepen elkaar per definitie naar het leven staan, is een van de mythes in het conflict in Kosovo. Die moeten worden doorgeprikt om tot een oplossing te kunnen komen.

,,Toen we weg moesten, huilden onze Servische buren,'' hoorde ik van een vluchtelinge uit Kosovo, tijdens een recent bezoek aan de grensstreek van Macedonië en Kosovo. Een andere vluchtelinge vertelde over een Servische vriendin die zei: ,,Het kan me niks schelen dat je Albanese bent. Voor mij zijn alle mensen gelijk.''

Niet alle Serviërs zijn fanatieke nationalisten die de politiek van etnische zuivering ondersteunen. Ik ving berichten op over Joegoslavische soldaten die vluchtelingen brood gaven. Ook werden niet alle vluchtelingen onderweg beroofd. Ik heb zelf kunnen zien hoe een groep vluchtelingen uit Pristina mét hun auto's de grens over kon. Verschillende vluchtelingen vertelden mij dat ze onderweg redelijk met rust waren gelaten. Ze hadden hun paspoorten en geld nog. ,,We hebben geluk gehad,'' hoorde ik hen zeggen. Want veel andere vluchtelingen vertellen dramatische verhalen over berovingen, het afpakken van auto's en paspoorten, executies, het in brand steken van huizen, enzovoorts. Ik vrees dat die laatste verhalen nog het meest representatief zijn.

Maar dat er Serviërs zijn, ook binnen het leger, die de wandaden van hun landgenoten verafschuwen, staat voor mij vast. Het viel me op dat een aantal vluchtelingen uit Kosovo nog steeds geen blinde haat tegen de Serviërs koestert. Als ze terugkeren en er een onafhankelijk Kosovo komt - wat ze allemaal hopen - moet er ook voor de oorspronkelijke Servische bewoners van Kosovo een plaats zijn.

De mythe dat Serviërs en Albanezen absoluut niet met elkaar samen kunnen leven, moet dus worden doorgeprikt. Maar er zijn nog andere mythen. De Servische oorlogspropaganda doet alsof alle Serviërs opnieuw slachtoffer zijn van een fascistisch complot. In Macedonië hoorde ik dat de Servische radio het steeds weer over de 'Navo-fascisten' had. Voor president Milosevic en de zijnen gaat het om dezelfde strijd als die bijna zestig jaar geleden tegen de nazi's werd gevoerd. In feite gaat het om een geraffineerde verdraaiing van de geschiedenis. Bij de partizanen van Tito, die toen het gewapend verzet tegen de nazi-bezetters belichaamden, ging het om multi-etnische groepen. Tito verafschuwde elke vorm van eng nationalisme en etnocentrisme.

Daarom streden er in de rangen van de partizanen ook moslims mee. Een van hen ontmoette ik in 1992 in Sarajevo. Hij vertelde mij dat Milosevic met zijn eng-Servische nationalisme in feite het hele ideaal van de partizanen had verraden. Milosevic en de Servische nationalisten staan voor alles waar wij als partizanen juist tegen streden, meende hij. In feite hebben die Servische nationalisten meer gemeen met de nazi-ideologie van rassensuperioriteit dan met de Joegoslavische verzetsgroepen onder leiding van Tito. Er waren ook Servische Cetniks die met de nazi's collaboreerden. Wie meent dat er in de Tweede Wereldoorlog alleen aan Servische kant martelaren waren, zit er naast.

De Zwitserse psycholoog Carl Gustav Jung (1875-1961) schreef eens dat de kwade geesten van het nationaal-socialisme ook na 1945 niet dood zijn. Zij kunnen op elk moment weer van een ander land en volk bezit nemen. ,,De demonen zullen een nieuw slachtoffer zoeken.'' voorspelde hij. Diezelfde Jung schreef over 'de onweerstaanbare fascinatie van het kwaad': ,,De slechtheid van anderen werkt aanstekelijk.''

Alleen zo kunnen we verklaren waarom de Servische nationalisten tot hun praktijken van 'etnische zuivering' zijn gekomen. Het gaat hier om praktijken en methoden die in alles herinneren aan wat de nazi's in de Tweede Wereldoorlog deden.

Er is nog een mythe die moet worden doorgeprikt. De mythe dat het Kosovo Bevrijdingsleger (UCK) het enige echte alternatief is dat de weerloze Albanezen uit Kosovo nog hebben. Het UCK is soms niet minder wreed en extreem dan degenen die het bestrijdt. Het UCK is een keiharde guerrillabeweging die geen genade kent. Voor het UCK moet Kosovo alleen uit Albanezen bestaan, voor Serviërs is geen plaats. Daar komt nog de verwerpelijke ideologie bij van het 'Groot-Kosovo'.

Het UCK is een storende factor die een politieke oplossing waarin gematigde krachten een rol spelen, in de weg staat. Handtekeningen en beloftes van het UCK zijn net zo betrouwbaar als die van Milosevic. De Navo mag nooit overgaan tot steun aan de UCK. Het gevaar bestaat dan dat Albanië zich tot een soort uitvalsbasis van het gewapende verzet ontwikkelt, net als Pakistan dat in de jaren tachtig was voor het verzet in Afghanistan.

Het beste voor Kosovo is voorlopig een internationale status met een troepenmacht van de OVSE of de Verenigde Naties (dus met deelname van Rusland) die een mandaat krijgt om effectief op te treden.