Dokters moeten WAO'ers begeleiden, niet in armoede duwen

De auteur is hoogleraar sociale geneeskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen en lid van de fractiebegeleidingscommissie Volksgezondheid van het CDA.

Artsen hebben als taak om mensen goed op de wereld te helpen, ze er veilig en gezond doorheen te loodsen en daarenboven zonder al te veel lijden dit tranendal weer te verlaten, zo schreef eens de Engelse arts McKeown. Tegenwoordig zeggen we, in de woorden van professor Heleen Dupuis, dat de geneeskunde als doel heeft om het goede voor de mens te zoeken.

Dat geldt ook voor de sociale geneeskunde. Deze tak van de geneeskunde heeft ten doel om de levensomstandigheden van de mens te verbeteren zodat er meer gezondheid en minder ziekte ontstaat.

In vroeger tijden streed de sociale geneeskunde voor verbetering van de hygiëne, voor het opruimen van de mestvaalten van de straat en voor het zuiveren van het drinkwater. Maar ook heeft de sociale geneeskunde op de bres gestaan voor het verbeteren van de arbeidsomstandigheden, voor het afschaffen van kinderarbeid en het opsporen van milieubedervende omstandigheden in fabrieken. Sociaal-geneeskundigen dienen dus altijd gericht te zijn op het verbeteren van de sociale omgeving van mensen, waardoor de gezondheidstoestand wordt verbeterd.

Ontrouw

Wat zien we nu bij de herkeuring voor de WAO? De artsen worden in feite gedwongen om strenge criteria toe te passen die ervoor zorgen dat mensen uit de WAO gaan, liefst weer aan het werk maar als dat niet lukt dan maar in de WW en daarna in de bijstand. Hiermee is men ontrouw aan de doelstelling van de sociale geneeskunde. Iedereen weet immers dat armoede meer tot ongezondheid leidt. Het zou wel eens kunnen dat een verbetering van de gezondheidstoestand van de bevolking via het bestrijden van armoede veel succes heeft. Sociaal-economische ongelijkheid in de gezondheidstoestand is een bekend verschijnsel. Als mensen in de WW en in de bijstand komen wordt hun kans op een ongezonder leven groter. Dat nu is in tegenstelling met wat de sociale geneeskunde juist beoogt te zijn en met wat artsen als hun taak hebben.

Voor de sociaal-geneeskundige is het werken binnen de Arbeidsomstandighedenwet, het Arbo-gebeuren, hetgene dat aansluit bij zijn taak. In deze wet wordt gesteld dat de werkgever ervoor heeft te zorgen dat de arbeidsomstandigheden optimaal zijn. Een arbeidsgeneeskundige dienst moet hiervoor de ideeën verschaffen en is er tevens voor om de mensen te begeleiden als er iets mis is. Zieken dienen vanaf het begin van het verzuim te worden begeleid naar hervatting van hun werk. Dat gedrag zal het uiteindelijk in de WAO komen moeten verhinderen. Mensen die niet geschikt meer zijn op grond van lichamelijke of psychische afwijking voor hun huidige werk dienen te worden herplaatst in de organisatie of te worden begeleid bij het vinden van ander werk.

Controle in de zin van politieachtig optreden of iemand wel of niet ziek is, zal zo weinig mogelijk moeten plaats vinden. De werknemers moeten het gevoel krijgen dat er naar hen omgekeken wordt als ze verzuimen en dan meer vanuit positieve belangstelling dan vanuit controle. Natuurlijk heeft de werkgever er belang bij dat het verzuim zo kort mogelijk is. Hij moet immers het verzuim zelf betalen. Maar dat neemt niet weg dat de arbeidsgeneeskundige, ook een sociaal-geneeskundige, steeds maar weer het goede voor de patiënt dient te zoeken. Begeleiden zal meer succes hebben dan controle.

Begeleiding

Moet herkeuren voor de WAO dan wel? Als het uitgangspunt is om alleen maar te besparen door mensen uit de WAO te halen, dan meen ik dat we direct hiermee moeten stoppen. Als mensen lang uit het arbeidsproces zijn wegens een kwaal, dan is het bijna onmogelijk om opnieuw werk te vinden. Als maatschappij, zo stelde ik in een vorig Podium-artikel, hebben we veel te veel energie gestopt in controle en hebben we de begeleiding verwaarloosd. Dat heeft geleid tot het grote aantal WAO'ers. We moeten dat niet terug proberen te draaien over de rug van de WAO'ers heen. Dat is onrecht.

Als we willen herkeuren, dan moet dat alleen in het kader van begeleiding naar werk. De overheid dient bij het vinden van werk voor de keurling behulpzaam te zijn. Het mag zeker niet zo zijn dat mensen werk aannemen terwijl ze eigenlijk dat niet kunnen, om maar niet in de bijstand te geraken. Ik ken gevallen die echt ziek zijn en toch weer aan het werk zijn gegaan. Ook dat is niet het sociaal-geneeskundige doel: het goede zoeken voor de mens.

Ik zou willen voorstellen om mensen pas uit de WAO te zetten als ze werkelijk passend werk hebben gevonden. Degenen voor wie het niet lukt om geschikt werk te vinden, zullen in de WAO dienen te blijven. Het is onze maatschappelijke plicht om voor de zwaksten in de samenleving op te komen. We kunnen hen niet de dupe laten worden van het beleid dat we ten aanzien van de WAO sinds de invoering in 1967 hebben gevolgd.

Sociaal-geneeskundigen zijn er om de gezondheidstoestand van de bevolking te verbeteren en wegen te zoeken om de levensomstandigheden van de burgers zodanig te veranderen dat ze er gezonder van worden. Het is tegen alle geneeskundige wetten in om medici te gebruiken om de omstandigheden van mensen te verslechteren, ook al is dat hier natuurlijk het indirecte resultaat van het medisch handelen.

De overheid dient op haar schreden terug te keren. De artsenorganisaties zouden ook eens vanuit een principieel standpunt naar dit probleem moeten gaan kijken.

Het zou goed zijn om de onvrede die er in de bevolking leeft ten aanzien van de WAO-herkeuring goed boven water te krijgen. Onderzoek naar schrijnende gevallen zal de problematiek duidelijk maken. Iedereen die wordt gekeurd, zou moeten worden gevolgd. Er zou nagegaan dienen te worden wat de consequenties precies zijn voor die persoon en zijn gezin. Niet alleen de financiële gevolgen dienen in kaart te worden gebracht, maar ook de psychische problemen die optreden moeten worden onderzocht. Ook als een persoon wel weer aan het werk komt en dus financieel geen schade lijdt, zal moeten worden nagegaan of dat werk wel geschikt is en of hierdoor niet opnieuw ziekte ontstaat.

Een maatschappij die zichzelf respecteert, zorgt in de eerste plaats voor de zwakken in haar midden. WAO'ers zijn vaak chronisch zieken en juist zij hebben onze bescherming nodig. Vanuit sociaal-geneeskundige hoek zullen wij hiervoor blijven opkomen.