beeldende kunst

AMSTERDAM - De Oude Kerk in Amsterdam is een kameleon. Op zondagmorgen is ze gebedshuis, daarbuiten acteert ze als tentoonstellingszaal. Een perfecte locatie dus voor kunstenaars die spelen met het begrip van de dubbele identiteit. In de tentoonstelling 'Avatar, of postmodern times and multiple identities' krijgen ze daar alle kans voor, met de fotografie, video en het internet als de vanzelfsprekende media voor het spel.

De computer zou de doodsteek voor de communicatie tussen mensen zijn, maar met de opkomst van het internet blijkt het communiceren juist een modieus tijdverdrijf te worden. We bellen niet meer, maar e-mailen. En echte liefhebbers 'chatten'. Dat laatste betekent zoveel als anoniem schriftelijke boodschappen uitwisselen met een vreemde ergens op de wereld. Die anonimiteit biedt de mogelijkheid om in cyberspace nu eens niet jezelf te zijn.

Kunstenares Merel Mirage is vanaf het begin geïnteresseerd door de interactieve en communicatieve mogelijkheden van internet. Haar kunst krijgt vrijwel uitsluitend gestalte op het net. Voor 'Avatar' (een op de computer gecreëerd personage) koos ze voor een 'chat'-werk dat op een autobiografische ervaring is gebaseerd. Een jaar lang onderhield ze een 'babbel'-relatie met een voor haar onbekende. De koetjes en kalfjes werden meer persoonlijke ditjes en datjes en steeds intiemere gedachtewisselingen, totdat de twee tegen de onwerkelijke schijnsituatie van een 'chat'-relatie aanlopen.

Fysieke gevoelens bij alleen al het zien dat er een bericht is van de ander, zijn bij voorbaat weerloos tegen de domme onpersoonlijkheid van lettertekens op een computerscherm. Uiteindelijk komt de onweerstaanbare behoefte op om de ware identiteit van de 'chat'-partner te leren kennen en diegene zelfs in het echt te zien, een aandrang die in feite altijd de kiem van desillusie heeft. Boodschap: het gevaar van onmachtige aanhankelijkheid is de psychologische stress die de 'babbelaar' bedreigt.

Andere kunstenaars gaan minder ver in hun psychologische analyse van het 'chatten'. Zij gebruiken het internet-medium vooral om het anoniem communiceren als een middel om de werkelijkheid te ontvluchten aan de orde te stellen. Luc Courchesne toont er een op een glasplaat geprojecteerd gezicht bij - wat de dialoog reëler maakt - en Debra Solomon verzint exotische omgevingen van waaruit wordt 'gebabbeld', maar het zijn cosmetische verschillen in de aanpak van eenzelfde thematisch concept.

Die cosmetische kant zit ook nadrukkelijk in de vele vormen van geënsceneerde en gemanipuleerde fotografie die in 'Avatar' te zien is. Vrouwen met baarden (Ine Poppe/Jetty Verhoef), mannen onder sluiers (Hamish Buchanan), een geschaafde kinderpop onder flarden van een gaaf masker (Cindy Sherman), een vrouw die in familiekiekjes een dubbelrol speelt als haar eigen gedroomde tweelingzus (Vibeke Tandberg), door geprojecteerde gezichten tot leven gewekte lappen poppen met persoonlijkheidsproblemen (Tony Oursler) en mannen opgesierd met pruiken en cosmetica (David Rasmus).

Het hebben van een dubbele identiteit leidt vaak tot spanningen tussen de twee polen. Zo ook bij de Oude Kerk. Als godshuis predikt ze reinheid van gedachten en gedrag, als expositiecentrum moet ze nogal eens werken tolereren met een provocerend karakter. Zo staat in 'Avatar' een beeld van Dinos & Jake Chapman: een naakt kind zit bij een ander naakt kind op de nek, hun geslacht is ambigu. De uitgestoken tong van één van de twee blijkt een stijve penis te zijn. De tentoonstellingsmakers zijn echter prudent geweest en hebben het kunstwerk strategisch opgesteld achter een deur die tijdens een kerkdienst dicht kan. Het sluimerende conflict tussen de identiteiten van de kerk is zo op subtiele wijze voor even omzeild. Het maakt van de tentoonstellingslocatie wel meteen zelf een expositiestuk.

Maar niet alleen de kameleontische Oude Kerk is een interessante context voor een tentoonstelling over dubbele identiteit. De prostituées er omheen zijn dat met hun schuilnamen en verborgen levens evenzeer. Het is eigenlijk jammer dat in de 'Avatar' met dit soort sociologische aspecten van 'multiple identities' vrijwel niets wordt gedaan en alleen de uiterlijke kanten ervan worden verkend.