Schokkend, hard...

De enquêtecommissie-Van Traa heeft een schokkend en hard rapport gepresenteerd over hoe het toegaat op de vloer van onze rechtsstaat. Hoewel na de publiciteit rond de IRT-affaire en de openbare verhoren de conclusies niet echt verrassend zijn, levert het beeld in zijn samenhang en compactheid toch een grote schok op. Er is volgens de commissie sprake van een diepe crisis in de opsporing. Die crisis is drieledig.

Het ontbreekt aan eenduidige normen, waardoor justitie en politie te veel ruimte hebben gekregen en, gelukkig in een enkel geval, rechercheurs volstrekt op eigen houtje hun gang konden gaan. De commissie stelt terecht dat een normering van wat wel en niet mag in de opsporing een fundamentele eis in de rechtsstaat is. Daarnaast is de organisatie van openbaar ministerie en politie volstrekt ondeugdelijk gebleken. Het is onduidelijk wie waarvoor verantwoordelijk is. Diensten werkten vaak tegen elkaar in plaats van met elkaar. De bevoegdheden en verantwoordelijkheden zijn diffuus.

Ten slotte blijkt het droevig gesteld met het gezag van het openbaar ministerie over de politie. Volgens de commissie ervaart de politie haar ondergeschikte positie aan het OM niet als vanzelfsprekend en informeert zij officieren van justitie vaak niet of pas achteraf. Zij wijt dat mede aan de opvallende wijze waarop korpschefs de laatste jaren naarbuiten zijn getreden.

Het rapport is hard, omdat de commissie niet heeft geschroomd de onthutsende praktijk haarfijn en glashelder te beschrijven. Zij heeft het terecht niet tot haar taak gerekend aan te geven waar moet worden ingegrepen en, populair gezegd, koppen moeten rollen. Dat is aan de politiek verantwoordelijke bewindslieden.

Maar het is duidelijk dat de zware kritiek, bijvoorbeeld op het publieke optreden van korpschefs, niet zonder gevolgen kan blijven. Al waarschuwde Van Traa voor de illusie dat de crisis kan worden opgelost door hier en daar mensen heen te zenden of over te plaatsen. Daarvoor is de crisis te diepgaand.

...en indrukwekkend

Voorafgaande aan de enquête is van verschillende kanten gewaarschuwd voor het risico de opsporingspraktijk bloot te leggen. De misdadigers zouden de lachende derden zijn. Die kritiek was, hoewel begrijpelijk, kortzichtig. Achteraf kan worden vastgesteld dat de commissie-Van Traa geen dag te vroeg aan haar taak is begonnen. Hadden we de ogen dicht geknepen dan was afglijden van de rechtsstaat naar het niveau van een bananenrepubliek niet denkbeeldig geweest.

Het is daarom ook goed dat de commissie de puntjes krachtig op de i heeft gezet en als gouden regel voor de het opsporingsapparaat heeft geformuleerd 'geen bevoegdheid zonder verantwoordelijkheid, geen verantwoordelijkheid zonder verantwoording'. In die zin is het rapport ook indrukwekkend. Het mag in onze democratische rechtsstaat eenvoudigweg niet zo zijn dat de democratische controle, zoals de commissie vaststelt, bijkans afwezig is. Evenmin mag het zo zijn, zoals het commissielid Rouvoet opmerkte, dat criminelen méér weten dan de Tweede Kamer.

Overigens hoort hier de kanttekening bij dat de commissie-Van Traa zich voor het overeind houden van de rechtsstaat op een erg puriteins standpunt stelt. Veel, zo niet de meeste van de tot dusverre gehanteerde en omstreden opsporingsmethoden kunnen niet door de beugel, of worden aan strikte voorwaarden gebonden. Een voordeel van dit overwegende 'nee' is dat opsporingspraktijken gemakkelijker gecontroleerd kunnen worden. Nadeel is evenwel dat dit ook een voordeel is voor de criminaliteit. En daarmee dient zich het probleem aan dat de rechtsstaat ook langs die weg onder druk kan komen te staan.

Een crisis in de opsporing, stelt de commissie vast. Het is nog erger. Er kan ook gerust worden gesproken van een crisis in de samenleving. Hoeveel vertrouwen kunnen burgers immers nog stellen in diensten van naam en faam als de politie en justitie, nu die er zo'n puinhoop van hebben gemaakt? De commissie-Van Traa heeft deze gesloten organisaties opengebroken. Dat is misschien nog wel de grootste betekenis van deze enquête. Politie en justitie zullen hun gezag vanaf nu moeten verdienen.