NECMETTIN ERBAKAN - Nauwgezet in 't geloof vaag in de politiek

Met een verbod op extremistische propaganda dwing je de wolf om schaapskleren te dragen. De Turkse fundamentalistenleider Necmettin Erbakan (71) is al lopend op eieren en zorgvuldig lettend op zijn woorden er in geslaagd om van zijn Refahpartij met 22 procent de grootste partij van Turkije te maken. Misschien zou hem dat nooit zijn gelukt als hij wat rauwer zijn boodschap had mogen uitdragen.

Erbakan houdt vol dat zijn Refahpartij geen islamitische partij is. Al liet hij in de zomer van 1993 na om de burgemeester van de stad Sivas, een partijgenoot, te royeren, toen die stond in te schoppen op de bejaarde schrijver Aziz Nesin. Nesin was zojuist ontkomen aan een brand in een hotel, aangestoken door een woedende menigte fundamentalisten, waarbij tientallen vrijzinnige schrijvers en andere intellectuelen omkwamen.

Zou Erbakan wel openlijk zeggen dat zijn partij islamitisch is, dan zou hij argumenten verschaffen aan de groot-inquisiteurs van het hof voor staatsveiligheid, dat waakt over het seculiere karakter van Turkije. Erbakan heeft van huis uit genoeg juridisch instinct om te weten waar de grenzen liggen. En hij heeft ook genoeg sluwigheid om zijn boodschap toch te verkopen. Een truc is dat hij haar in de mond van anderen legt. Zo imiteerde hij tijdens de campagne eens premier Tansu Çiller, in een fictief telefoongesprek met de Amerikaanse president bill Clinton. “Bill”, roept Çiller. “Help! Erbakan komt een islamitische staat vestigen!”

Deze week gaf president Süleyman Demirel Erbakan de opdracht een regering te vormen. Het bericht zou normaal de voorpagina's hebben gertiranniseerd. Maar linkse terroristen bedierven Erbakans mooiste dag met een sensationele aanslag op de top van een superconcern. Erbakan week nietig naar de binnenpagina's. En toch was het niet niks: een fundamentalistische premier in het land van Atatürk, die de scheiding tussen godsdienst en staat verhief tot eredienst, een Koran naar het hoofd slingerde van de hoogste geestelijke leider en na een leven vol alcohol aan zijn lever bezweek. Juist toen Atatürk zijn wereldse filosofie als een keurslijf zijn volk opdrong, werd Erbakan in 1926 geboren in de noordelijke stad Sinop als zoon van een rondreizende kadi, iemand die rechtspreekt volgens de islamitische sjariahwet, voornamelijk in familie-en erfrechtzaken. De wereldorde waarvoor zijn vader stond schrompelde ineen.

De eerste wereldoorlog had de doodklap verkocht aan het Osmaanse wereldrijk. Turkije dreigde zelfs een kolonie te worden, totdat Atatürk de geallieerden dwong tot een gunstiger vrede. Atatürk dwong de Turken in Europese letters te schrijven. In een klap sloot hij daarmee de cultuur van het verleden af voor de jeugd. Het succes van Erbakan kan deels worden verklaard als een verlate reactie op deze van boven opgelegde culturele revolutie.

Het duurde lang voor Erbakan de politiek in ging. Pas in 1969 kwam hij als onafhankelijke in het parlement, waarna hij midden jaren zeventig zelfs even minister werd onder de socialist Ecevit, en deelde in de 'eer' van diens invasie in Cyprus. Maar al eerder uitte hij zijn verzet tegen Atatürk. Hij was zeer precies in zijn godsdienstige plichten, het heet dat hij sinds zijn dertiende geen van de vijf dagelijkse gebeden heeft gemist. Diezelfde nauwgezetheid kenmerkte zijn werk. Al op zijn tweeëntwintigste doceerde hij machinebouw aan de universiteit van Ankara. Na de tweede wereldoorlog volgde hij een stage in Duitsland, waar hij meewerkte aan de wederopbouw van het Ruhrgebied. Terug in Turkije werd hij voorzitter van een organisatie van kleine bedrijven, een baaierd van ouderwetse ideeën. Erbakan heeft een bloedhekel aan grote zakenlui, zoals de Sabanci's, die deze week het slachtoffer van linkse terreur werden. Erbakan noemt eigenaars van grote holdings champagne drinkende vrienden van de zionisten. Zo nauwgezet als hij is in godsdienst en techniek, zo vaag zijn zijn politieke en economische ideeën. Wat bedoelt hij met een islamitische EU, VN, Navo en munteenheid, en hoe wil hij die verwezenlijken? Hoe wil hij iedereen rijk maken? Wat betekent afschaffing van de grens met Syrië? Een ander programmapunt: onmiddellijke beëindiging van het embargo tegen Irak.

Privé is hij een goede econoom, want een parlementaire onderzoekscommissie ontdekte dat hij miljonair is. Aan zijn kleding is het te zien, verzot is hij op zijden stropdassen en halsdoeken. Geldzaken zijn in deze campagne niet echt aan de orde gekomen. Het leek een wapenstilstand. Çiller was kwetsbaar vanwege haar miljoenenkapitaal in de VS, waarbij Erbakans spaarcenten in het niet vallen. Daartegenover staan collectes van Erbakans partij voor Bosnië en Tsjetsjenië, waarvan onduidelijk is of er ooit een cent is aangekomen.

Geld speelt voor Erbakan geen rol, bleek tijdens zijn campagne, waarin hij per helikopter en privévliegtuig het land bereisde. Het is onduidelijk waar al die rijkdom vandaan komt. Saoedi-Arabië wordt genoemd, maar ook moskeeën in Europa, die zijn gelieerd aan de Refahpartij en soms hele supermarkten erop nahouden.

Sinds 1994 hebben Turken in grote steden al een voorproefje gehad van fundamentalistisch bestuur, want daar won Erbakan de gemeenteraadsverkiezingen. In Istanbul bleef de verwachte campagne tegen alcohol en prostitutie uit. De Refahpartij stal wel de harten en stemmen van de armen, door hen met soep en kolen door de winter heen te slepen.

Zijn aanhangers noemen hem liefkozend de hoca, de meester. Maar onder de politieke leiders is hij zo'n buitenbeen, dat zijn formatie-opdracht weinig kans maakt. Çiller liet al een luid nee horen. De enige bij wie hij nog kans lijkt te maken is Mesut Yilmaz, net als Çiller centrum-rechts, maar haar verklaarde doodsvijand. Maar Yilmaz kreeg dezer dagen een ultimatum van zijn vrouw: als je met Erbakan in zee gaat loop ik weg.

Geen reden voor Erbakan om te wanhopen, als het deze keer niet lukt. Bij volgende verkiezingen lijkt dertig procent haalbaar. In Turkije heb je dan al gauw de absolute meerderheid in het parlement. En dan kan Atatürk zich pas echt omdraaien in zijn graf.