Joeri Loezjkov schaart zich in de strijd om het Kremlin

MOSKOU - Zoals de meeste Russen heeft Joeri Loezjkov, burgemeester van Moskou, iets met de Krim. Dat schiereiland in de Zwarte Zee roept zoete jeugdherinneringen op, van zon, zee en zwoele nachten. Nu is dit geliefde vakantieoord van de Sovjet-burger van weleer een opstapje van de burgemeester naar het Kremlin.

De mooie Krim kan mensen naar het hoofd stijgen. Zoals de vroegere Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov, een rondborstig man die hield van het grote gebaar. Tijdens een vrolijke avond in 1954 gaf Chroesjtsjov de Krim zomaar weg aan Oekraïne om de eeuwige vriendschap tussen Rusland en Oekraïne te bezegelen.

Het was een presentje dat hem niets kostte, want Rusland of Oekraïne, wat maakte het uit? De verschillende Sovjetrepublieken waren van papier. Ze werden allemaal bestuurd vanuit Moskou.

De eeuwige vriendschap van Chroesjtsjov is nog geen halve eeuw later omgeslagen in wantrouwen en spijt. Voor de Russen ligt de geliefde Krim nu in het buitenland. Ze aanvaarden dat met moeite. Maar burgemeester Loezjkov van Moskou wakkert het oude sentiment aan. Dat de Krim weg is, moet ook hij erkennen. Maar de havenstad Sevastopol op de Krim is volgens hem nog altijd Russisch. “Sevastopol was en blijft een Russische stad”, pochte hij half januari tijdens een bezoek aan deze havenstad.

“Sevastopol is nooit, met wat voor document dan ook, overgedragen aan Oekraïne”, zette de burgemeester de aanval in. “Ook in de tijd van Chroesjtsjov, toen hij in dronkenschap de Krim overdroeg, bleef Sevastopol een onafhankelijk administratief gebied dat geen onderdeel was van Oekraïne.”

Sevastopol was in communistische tijden verboden gebied voor mensen zonder speciale vergunning. Als thuishaven van de Zwarte-Zeevloot viel de stad direct onder Moskou. Aangezien Rusland de officiële erfgenaam is van de Sovjet-Unie, met alle lusten en lasten van dien, zou dit Sovjet-territorium dus ook aan Rusland toekomen. Maar Moskou heeft dat maar laten zitten om een grotere buit binnen te halen: de Zwarte-Zeevloot zelf. Zolang Rusland en Oekraine nog niet uitgeruzied zijn over de vloot, zijn de kreten van Loezjkov over Sevastopol vooral lastig.

In Kiev en Moskou vlogen de katten dan ook in de gordijnen. Oekraïne overwoog Loezjkov tot ongewenst vreemdeling te verklaren en het Russische ministerie van buitenlandse zaken distantieerde zich van de burgemeester. Toch had Loezjkov gewonnen. Want met zijn ferme taal had hij zich vooraan de rij gegadigden voor de opvolging van Boris Jeltsin geschaard.

Jeltsin is al zoveel maanden aan de beterende hand dat weinigen meer geloven dat hij er ooit nog echt bovenop komt. Zijn grootste tegenstrever, generaal b.d. Aleksandr Lebed, zegt dat er nog dit jaar nieuwe presidentsverkiezingen komen. Dat wordt natuurlijk ontkend in de kringen rond Jeltsin. Niemand daar kan zich openlijk in de strijd storten zolang de president 'bijna beter' is. Maar de uitdagende manier waarop burgemeester Loezjkov - ook een Jeltsin-man - buiten zijn eigen stad de publiciteit zoekt, betekent dat de strijd om het Kremlin ook onder de Jeltsingetrouwen is begonnen.

Loezjkov had zijn uitstapje naar Sevastopol niet met Jeltsin besproken, tegen zijn gewoonte in. “Ik heb de beslissing zelf genomen”, zei hij achteraf. “Gewoonlijk stel ik de president op de hoogte van mijn plannen. Maar omdat Boris Nikolajevitsj zich niet goed voelt, deed ik dat deze keer niet.”

Loezjkov waagde het te zeggen: omdat de president zich niet goed voelt. En dat terwijl een man in zijn positie hoort te zeggen: de president ziet er zo goed uit, hij werkt zo hard! Nee, de burgemeester passeert de kwakkelende president eenvoudigweg en begeeft zich op het pad van de buitenlandse politiek. Dat is ook een manier om te zeggen: Jeltsin heeft afgedaan.

Met geen woord praat Loezjkov over zijn ambities. Maar Lebed, die welcampagne voert, ziet Loezjkov nu al als zijn grootste concurrent.

Opiniepeilingen moet in je Rusland met een reuzenkorrel zout nemen, maar als één derde van de ondervraagden her en der in het land Joeri Loezjkov graag in de 'grote' politiek ziet, dan is er wat aan de hand. Dan is de burgemeester van Moskou meer dan een lokaal bestuurder. Opvallend is ook dat een flink deel van de Moskovieten (36 procent) daarover gemengde gevoelens heeft, omdat Moskou dan een heel goede burgemeester verliest.

Moskou houdt van zijn burgemeester. Vorig jaar werd hij herkozen met ruim 90 procent van de stemmen, een uitslag die na de val van de Sovjet-Unie niet meer is vertoond.

Hoeveel de Moskovieten ook te kankeren hebben, Loezjkov krijgt nooit de schuld. Loezjkov is de man die grote dingen voor elkaar kan krijgen. Zijn grootste project is de herbouw van een enorme kathedraal aan de Moskva-rivier. Voor het oorspronkelijke gebouw hadden de tsaren 44 jaar nodig gehad, maar Loezjkov zet de kolos in drie jaar neer. Iedereen haalt de schouders op als zoiets groots wordt aangekondigd. In Rusland lukt dat niet, weet iedereen uit een rijke ervaring. Toch is de kathedraal nu vrijwel klaar, precies op tijd voor de feesten die Loezjkov gaat maken voor het 850-jarig bestaan van Moskou. De burgemeester is ook niet te beroerd om wekelijks naar de dierentuin te gaan als daar nieuwe hokken worden gebouwd. Gewapend met een timmermansoog grauwt hij over het gebruikelijke gerommel van de Russische bouwvakker en laat de boel overdoen.

Loezjkov is ook uniek doordat zijn innige banden met het wilde zakenleven mild worden bezien. Overal duiken verhalen op dat bedrijven die iets willen in Moskou, geacht worden eerst een forse bijdrage te doen aan Loezjkovs lievelingsprojecten. Deze afpersing wordt met de mantel der liefde bedekt. Want Loezjkov dóét iets, en dat is al heel wat in Rusland.

Het enige bezwaar is dat de man door en door Moskoviet is. De rest van het land kijkt, zoals in de meeste landen, met scheve ogen naar de bandeloze, arrogante hoofdstad. Toch blijkt dat in Rusland overkomelijk te zijn. Het was Boris Jeltsin zelf die zich een weg naar de top baande via de post van stedelijk partijsecretaris (destijds een soort burgemeester) van Moskou. Hij was toen bijna net zo populair als Loezjkov nu. Die historie is bijna vergeten. Net zoals Boris Nikolajevitsj zelf.