theater

AMSTERDAM - Na dertig jaar is de 'Herakles' bij ons weer terug op het toneel, niet meer in de vertaling van de goede oude Evert Straat, maar in een nieuwe jas van Gerrit Komrij. Van de drie grote tragedies van de Oud-Griekse dichter Euripides waarin een god op een revolterende manier een sterveling in het verderf stort, de 'Hippolytus', de 'Herakles' en de 'Bakchen', koos regisseur Titus Muizelaar van Toneelgroep Amsterdam deze tragedie.

Dat is een opvallende keus, want de 'Herakles' is geen sterk stuk. Het onderwerp is dat wel, niet alleen in de letterlijke zin, omdat we bij Herakles denken aan een buitengewoon gespierde bodybuilder. (Aardig trouwens dat de rol gespeeld wordt door de tengere en allerminst vervaarlijk uitziende Jasper Boeke.)

Maar Herakles is de antieke heiland-figuur bij uitstek, die enkele opmerkelijke overeenkomsten heeft met Jezus Christus. Ook hij heeft een goddelijke vader, de oppergod Zeus, en een sterfelijke vader Amphytrion. In zijn beroemde 'werken' is hij de verlosser, die de wereld bevrijdt van kwade machten. En in de gesproken taal lag de uitroep: 'Herakles!' op de lippen bestorven als Jezus bij ons.

Waanzin

De catastrofe van de 'Herakles' is dat Hera, de gemalin van Zeus, Lyssa, de Razernij, op de door haar vermaledijde bastaard afstuurt, waardoor hij, net thuisgekomen van zijn werken, door waanzin getroffen zijn vrouw en kinderen doodt.

Die komst van Lyssa (Janni Goslinga) in gezelschap van Iris, de bode der goden (Roos Ouwehand) is als godenscène midden in de handeling een unicum in Euripides' werk.

Kostuumontwerpster Yan Tax heeft de dames dan ook treffend in bizarre kostuums gestoken. De gigantische haarvlechten van Lyssa zijn een fantastische vondst van haar, die spoort met antieke voorstellingen van zulke beangstigende wezens.

Maar de 'Herakles' valt geforceerd in twee drama's uiteen: eerst zien we een smekelingendrama, waarin een nieuwe tiran, Lykos (Hans Kesting) op het punt staat een bloedbad aan te richten. Slachtoffers zijn Herakles' vader (Gijs de Lange), zijn vrouw (Lineke Rijxman) en drie kinderen.

Op het allerlaatste nippertje komt Herakles thuis en is Lykos de klos. Daarna ontwikkelt zich het drama van de goddelijke wraak.

Op zich is het samenvoegen van zulke verschillende dramatypen tot één tragedie niet ongebruikelijk, maar in dit stuk heeft Euripides zich uitgeput in het geven van gedetailleerde informatie over Herakles die voor ons nogal saai is, in motiveringen van de handeling die stroef zijn, en in een langdradig slot waarin Theseus, koning van Athene (Hugo Koolschijn) zijn vriend asiel aanbiedt in zijn land. De olijfgroene kamerjas van Koolschijn, omdat de olijf de heilige boom van de Atheners is, vond ik trouwens een misser van Tax.

De bewonderenswaardige prestatie van Toneelgroep Amsterdam waardoor deze tragedie absoluut gezien moet worden, is de behandeling van het koor: zeven oude Thebaanse mannen onder aanvoering van Pierre Bokma. Van hoofd tot voeten in het wit gekleed met een rode vleug bij de knieën, met kale hoofden waarop een hele zendmicrofoon-installatie zit geplakt, spreken en zingen zij de koorliederen in een overrompelende compositie van Boudewijn Tarenskeen.

Hun bereik is van diepe wanhoop tot uitzinnige vreugde, het laatste bijvoorbeeld in het schitterende koorlied: 'Dansen, dansen - goden, goden' als Lykos is vermoord. Hun machteloze ouderdom, een belangrijk thema in dit stuk, krijgt een schrijnende choreografie in hun verstilde gebaren en houdingen aan de rand van het ronde, hoge trappendecor van Paul Gallis.

Als we het over acteren hebben, is deze voorstelling van de 'Herakles' er vooral een van Bokma en zijn koorleden Joop Admiraal, Fred Goessens, Malou Gorter, Celia Nufaar, Barbara Pouwels en Fleur Renes. Zij hebben de dankbare taak gekregen licht en ruimte, droefheid en vrolijkheid te brengen in deze weerbarstige tragedietekst.

Emotieloos

Misschien ook daarom koos Muizelaar ervoor de echte acteurs statisch, ingehouden en soms bijna emotieloos te regisseren, heel sterk bijvoorbeeld in het bodeverhaal van Kitty Courbois, al blijft haar stem krassen op je rug maken. Misschien is die keus terecht - je mag tenslotte best een flinke inspanning van je toeschouwers vragen. Maar de 'Herakles' wordt niet voor niets in de Euripides-literatuur het stuk over de vriendschap genoemd.

En hoeveel uitspraken over de vriendschap ook werden gedaan, tot een door spelers en publiek gezamenlijk beleefde emotie hierover wilde het maar niet komen.