Rusland hoort niet in Raad van Europa

De auteur is stafmedewerker van het Wetenschappelijk instituut voor het CDA.

Het verzoek om het lidmaatschap van de Raad van Europa had Rusland al eerder gedaan. De behandeling was toen opgeschort vanwege de wrede wijze waarop de Russische regering de wet trachtte te herstellen in het opstandige Tsjetsjenië. Op 25 januari echter stemde de parlementaire assemblee met 164 tegen 35 stemmen toch voor toetreding. Een half jaar voor de Russische presidentsverkiezingen is integratie beter dan isolement, en samenwerking beter dan confrontatie, zo luidde de redenering. Lidmaatschap van de Russische Federatie zou bijdragen tot grotere stabiliteit in Europa, aldus de secretaris-generaal van de Raad van Europa.

Tegelijk geeft het betreffende rapport van de Raad met zoveel woorden toe dat de kandidaat niet aan de eisen van lidmaatschap voldoet. Die houden o.a. in de aanwezigheid van een pluralistische democratie, respect voor de mensenrechten en de toezegging binnen een jaar het Europese verdrag voor de rechten van de mens te ondertekenen.

Zelfs de delegatie van Russische parlementariërs, die bij de stemming aanwezig was, zei er aan te twijfelen of Rusland aan de eisen zal voldoen. De nationalist Vladimir Zjirinovski maakte nog eens duidelijk dat Europa niet het recht heeft de Russen te wijzen op de noodzaak de mensenrechten na te leven. Dat is dus wat de parlementaire assemblee van de Raad van Europa in huis meent te moeten halen.

Kernactiviteit

Nu is het recht om een ander land te wijzen op de naleving van de mensenrechten uitgerekend de basis van het functioneren van de Raad van Europa. Dat kan alleen werken als de lidstaten elkaar houden aan het naleven van de gemaakte afspraken en doelstellingen. Versterking van de democratie, bevordering van de rechtsstaat en respect voor de mensenrechten is de kernactiviteit van de Raad. Nu is er in Rusland veel veranderd, maar te zeggen dat de Federatie functioneert als democratie, als rechtsstaat, als land waarin de mensenrechten worden gerespecteerd, is rijkelijk optimistisch.

President Jeltsin regeert per decreet. Het leger maakt met behulp van 'stalinorgels' een einde aan een Tsjetsjeense gijzelingsactie. De georganiseerde misdaad is op vele gebieden sterker dan de overheid. Communisten en nationalisten vinden elkaar in heimwee naar een autoritair Russisch Rijk. Van enig bewustzijn over het leed dat vanuit Moskou aan andersdenkenden en aan andere volken is aangedaan - Polen, Tsjechen, Hongaren, Oekraïeners, Tartaren, noem maar op - is niets te merken.

Uiteraard: Europa moet er veel aan gelegen zijn om ook in Rusland de overgang naar de democratie en de rechtsstaat te bevorderen. Dat is waar de vroegere dissidenten zich op zo'n indrukwekkende wijze voor hebben ingezet. Dat is hun ideaal geweest tijdens de revolutie van 1989. Dat is de kern geweest van hun verlangen om terug te keren naar Europa. Dat is ook de kracht geweest van personen en organisaties die zich door de jaren heen inzetten voor respect voor de rechten van de mens. Niet om toe te geven aan goedkope verleidingen, maar om vast te houden aan de hoge eisen van democratie en rechtsstaat.

De centrale vraag die hier aan de orde is, is dan ook: Hoe bevorder je het beste de overgang naar democratie en mensenrechten? Door soepel te zijn? Door toe te geven aan machtspolitieke overwegingen? Of door je aan je eigen maatstaven te houden? Mag je soepel zijn, als het om democratie en mensenrechten gaat?

Eerder zei president Jeltsin al dat afwijzing van de Russische aanvraag in zijn land zou worden opgevat als gebrek aan steun voor de democratische krachten. Duidelijk is dat velen in het Westen hem een steuntje in de rug willen geven in de aanloop naar de presidentsverkiezingen. Als hij kan bogen op onthaal in Europa, zouden zijn electorale kansen groter zijn.

Het is echter twijfelachtig of steun aan Jeltsin hetzelfde is als steun aan het beleid dat hij zou moeten voeren, als steun aan 'de democratische krachten' in zijn land. Eenzelfde situatie heeft zich vijf jaar eerder voorgedaan. Toen meende het Westen alle kaarten op Michail Gorbatsjov te moeten zetten om daarmee diezelfde 'democratische krachten' te steunen. De resultaten van dat beleid zijn inmiddels bekend.

Vasthouden

De beste steun voor democratische krachten is vasthouden aan het ideaal. Verwatering van de doelstellingen van de Raad van Europa, versoepeling van de maatstaven van democratie en mensenrechten, is geen steun aan, maar juist een klap in het gezicht van de vroegere dissidenten en de huidige democraten.

Daarom is het advies van de parlementaire assemblee van de Raad van Europa om Rusland nu toe te laten als lid een misser van de eerste orde. Rusland is van harte welkom in Europa. Maar dan wel een Europa dat blijft voldoen aan de maatstaven die het aan zichzelf heeft opgelegd en waar het borg voor zegt te staan. Daar is het streven naar democratie en rechtsstaat in Rusland bij gebaat. Daar is Europa zelf bij gebaat.

Ook Nederlandse parlementariërs zijn lid van de parlementaire assemblee van de Raad van Europa. Het Eerste-Kamerlid van D66, mevr. H. Gelderblom, heeft voor Russische toetreding gestemd. Zij wil een scheiding in Europa voorkomen. Alsof het niet de Russische regering zelf is, die met haar eigen beleid een scheiding veroorzaakt.

Binnenkort zal het comité van ministers - waarin de ministers van buitenlandse zaken van de lidstaten van de Raad van Europa vertegenwoordigd zijn - definitief beslissen over toelating. Het is te hopen dat minister Van Mierlo zich eerder door de naam van zijn eigen partij dan door het gedrag van zijn partijgenote zal laten leiden. Dan kan de misser worden rechtgezet.