Blanke ruiter en zwart paard strijden om Zimbabwe

AMSTERDAM - Het wordt nu menens in Zimbabwe. Ruim 1500 blanke boeren, onder wie schrijfster Doris Lessing en ex-premier Ian Smith, zullen dit jaar hun landgoederen moeten verlaten. En probeer je maar niet langer te verzetten, waarschuwde een minister deze week, anders zouden jullie wel eens vermoord kunnen worden door de landloze zwarten.

“Onverantwoordelijk en opruiend”, noemde de blanke boerenbondsleider Nick Swanepoel eergisteren deze uitspraak van minister Chen Chimutengwende. Swanepoel is uiteraard gekant tegen een snelle landonteigening, maar zei dat zijn bond samen met de Zimbabweaanse regering een middenweg wil zoeken. Waarop de minister smaalde: “De samenwerking waar hij het over heeft, is precies dezelfde als vroeger; die van een paard en een ruiter, waarbij de blanke man de ruiter is en de zwarte het paard.”

Achttien jaar nadat de zwarten aan de macht kwamen, is het land nog volstrekt oneerlijk verdeeld. Twee procent van de bevolking (4000 blanke boeren) bezit een derde van het land, het meest vruchtbare deel. Ze leven er in paleizen met zwembaden en tennisbanen, en slaan in hun tuinstoelen onverbloemde racistische taal uit. Ondertussen bewonen acht miljoen zwarten samen ook eenderde van het land, terwijl de rest van Zimbabwe bestaat uit onbewoonbaar terrein en wildparken.

Verpieteren

Hoewel president Robert Mugabe al jaren roept dat het land naar het volk moet, is daar nog nauwelijks iets van terecht gekomen. Bureaucratische traagheid en onkunde zijn daarvoor niet de belangrijkste redenen. Het grootste obstakel is dat de economie voor veertig procent drijft op de landbouw: Zimbabwe heeft de blanke boeren nodig, met hun ervaring, werktuigen en het geld om te voorkomen dat de gewassen in de zon verpieteren.

Dat president Mugabe eind november ineens aankondigde dat 5,5 miljoen hectare van blanke boeren dit jaar in beslag zullen worden genomen, heeft volgens zijn critici dan ook een politieke achtergrond. Mugabe beleeft immers momenteel de zwaarste crisis in zijn achttienjarige bewind.

De Zimbabweaanse dollar is fors gekelderd en de economische groei vrijwel tot stilstand gebracht. Er heerst ontevredenheid over corruptie en wanbestuur. De veteranen uit de revolutie hebben onlangs met boze acties pensioenen afgedwongen, terwijl Mugabe daar geen geld voor heeft. Een poging om daarom nieuwe belastingen in te voeren, leidde vorige maand tot een massale demonstratie, waarbij de politie harde klappen uitdeelde. En tot overmaat van ramp hebben de Wereldbank en het IMF hun steun bevroren.

Vandaar dat de 73-jarige Mugabe met zijn favoriete thema's, rassenongelijkheid en de landkwestie, probeert een rookgordijn op te trekken voor zijn politieke problemen. Er zal niet langer gedreuteld worden, zei hij eind november. Hij maakte een lijst van 1503 boeren bekend, die nog eenmaal mogen oogsten en in augustus plaats moeten maken voor tienduizenden zwarte boeren. De blanken zullen compensatie krijgen voor hun huizen, aangelegde wegen en irrigatiesystemen, maar niet voor het land zelf. Dat is immers 108 jaar geleden gestolen door de Britse kolonialen, aldus de president, en behoort toe aan het volk.

“We gaan het land nemen en we gaan niemand een cent betalen. Als de Britse regering wil dat we haar witte kinderen compenseren, moet ze ons maar geld geven of de compensatie zelf doen”, zei Mugabe, die daarover in de herfst met premier Tony Blair een onderhoud had.

Maar de Britten zijn geenszins van plan te betalen voor deze bliksemactie. Vorige week ging staatssecretaris Tony Lloyd van buitenlandse zaken naar de Zimbabweaanse hoofdstad Harare om dat nog eens duidelijk te maken. “Het is niet mijn generatie die heeft geprofiteerd van het kolonialisme”, zei Lloyd. “Groot-Brittannië heeft geen directe verplichting op dit terrein.”

Ook maakte hij duidelijk dat de Britten ontzet zijn over de dreiging van Mugabe om het land eventueel kwaadschiks in beslag te nemen. Dit is volgens Lloyd in strijd met internationale normen over bescherming van eigendom. “Er bestaat geen twijfel dat de huidige onzekerheid Zimbabwe's betrouwbaarheid schaadt.” Het plan zal zeker investeerders afschrikken, en de armen zullen daar volgens de Britse staatssecretaris niet bij gebaat zijn.

Het grootste probleem dat Mugabe's critici vrezen is echter een totale ineenstorting van de economie, als de blanke boeren ineens worden vervangen door tienduizenden zwarte boeren. Die hebben immers geen geld voor training, zaaigoed en reparaties aan de irrigatiesystemen. Ze zijn onervaren en alleen gewend voor zichzelf te produceren.

Maar volgens de blanke boerenbond (CFU) is de president niet vatbaar voor deze argumenten. “Mugabe beschouwt dit niet als een economische kwestie”, aldus de voorzitter. “Hij zei tegen ons: 'Ik ben niet geïnteresseerd in de waarde of de produktiviteit van het land. Ik wil het aan de mensen geven'.”

Partijbonzen

Zelfs zwarte vakbonden hebben hun twijfels over de economische gevolgen. Volgens vakbondsleider Morgan Tsvangirai, die na de staking vorige maand bewusteloos werd geslagen, vrezen arbeiders bovendien dat het nationalisatieplan een dekmantel is voor ministers en partijfunctionarissen om het land te plunderen.

Eerdere ervaringen waarbij land vrijwillig werd verkocht, stemmen immers niet optimistisch. In veel gevallen bleef het land braakliggen, of werden de boerderijen gebruikt als vakantiehuizen voor partijfunctionarissen. Zo kreeg de ex-minister van landbouw Witness Mangwenmde een stuk land van 1,2 hectare, dat bedoeld was om achttien boerenfamilies te vestigen.

Toch beseffen ook Mugabe's critici dat de huidige situatie niet eeuwig kan voortduren. In de onderhandelingen heeft de blanke boerenbond dan ook een eigen schema voorgelegd, waarin 300 boerderijen vrijwillig worden verkocht. En ook de Britten, die sinds 1980 al 150 miljoen gulden hebben bijgedragen om blanke boeren op basis van vrijwilligheid uit te kopen, willen wel meebetalen. Als tenminste aan de juiste voorwaarden wordt voldaan, zodat de economie niet instort en niemand van zijn land wordt verjaagd.

Maar de door problemen geplaagde Mugabe wil het op scherp spelen. En hoewel veel nakomelingen van Cecil Rhodes denken dat het na achttien jaar ineens zo'n vaart niet zal lopen, wordt de situatie grimmiger en worden de stellingen al ingenomen. “We zullen de hele plaats vernielen voor we weg moeten”, aldus een van de 1503 boeren op de gevreesde lijst.