Een Russisch 'njet' van vóór de glasnost

De auteur is predikant te Katwijk aan Zee en lid van de generale synode en het breed moderamen van de Nederlandse Hervormde Kerk.

Leek het toen dat in januari 1996 de bom zou barsten omdat de hervormden hun veto gingen afgeven, thans blijkt dat niet meer het geval. De oppositie in de grootste partnerkerk is op een zijspoor geraakt. Met grote vreze keek men er tegen de binnenkomende opmerkingen van het grondvlak aan. Liefst 33 classes, goed voor meer dan de helft van het kerkvolk, vonden dat men voorlopig beter kon ophouden met de fusiegedachte en een deel van die classes wilde er voor altijd een punt achter zetten. Doch de commissie voor kerkordelijke aangelegenheden (KOA) riep dat ze zich door dergelijke protesten niet zou laten knauwen.

Een dreigend echec werd weggeïnterpreteerd. De KOA-leider zorgde voor een krachtige move door vanachter de katheder aan de hervormde synodevergadering een a priori te stellen: we gaan geen andere dan de reeds ingeslagen weg. Slechts het tijdpad moest losgelaten; in de kerk malen Gods molens immers langzaam.

Er waren in de synode maar achttien stemmen tegen, zoveel invloed heeft de hervormde oppositie aan de top dus niet. En ondertussen breekt het verzet. Eén synode-afgevaardigde is al weggelopen, anderen spelen met die gedachte. Ook hebben de oud-hervormden hun eigen achterhoedegevecht over het al of niet aanpassen van kerkvoogdijen. Ze kunnen nauwelijks krachten bundelen. En tot overmaat van ramp gispt een moderamenlid zijn achterban als hij 'ophouden met traineren' sist.

Alles wijst erop dat het uur u is aangebroken en dat de grote hobbel is genomen. Praeses Beekman gaf te kennen dat we nu wel zo'n beetje alle argumenten contra hebben gehoord. We zijn uitgedokterd. Het wordt voor de tegenstanders in de Nederlandse Hervormde Kerk slikken of stikken. De Bond en aanverwante organisaties mogen heel blij zijn straks nog wat hervormde suikerklonten in de VPKN terug te vinden. Meer zit er niet in.

Bestuurlijk en beleidsmatig is het niet moeilijk om de trein in grote snelheid over de rails te doen sporen. De triosynode bezit een eigen machtsmechanisme. Ze zal het hervormde meerderheidsstandpunt slechts kunnen bevestigen. Maar er is ook een factor die over het hoofd dreigt te worden gezien. Waar fundamenteel protest numeriek wordt ondergeschoffeld, komt een tijdbom te liggen onder de gewenste organisatie. Zeker in de kerk zal dat opbreken, want mensen weten er feilloos dingen te bewaren. Daar zijn ze kerkelijke Nederlanders voor. En op een ongelegen dag slingeren ze die toch naar voren. Lammetjes worden dan leeuwen en beren. Godsdienstsociologen als Dekker hebben daarop bij herhaling gewezen. De Podiumbijdrage van dr. Slomp (20 januari) voegde zich ook in die lijn.

Men kan gissen naar de reden waarom nu opeens zo fors moet worden opgestoomd. 'Samen op weg' is van beide kanten een statische beweging geworden. Wie zich ermee bezig houdt, schaamt zich ervoor dat in een tijd van spirituele honger aan het huishoudelijk reglement zoveel tijd, menskracht, geld en zelfs een stukje geloof moet worden besteed. De sprong over het water wordt gemaakt terwijl het volk bezig is de slootkanten af te steken. Of het volgende machtsmiddel het wegblijven uit de vergadering is, zoals de hervormde classis Gorkum doet, laat zich bezien. Je bent kerkelijk ongehoorzaam en tegelijkertijd ook uitgepraat. Op de triosynode heeft absenteren geen enkele zin, hoogstens op eigen erf.

Al eens eerder in de geschiedenis heeft een kleine Gideonsbende de dressuur van het geheel bepaald. En het is een publiek geheim dat het hervormd moderamen een dergelijke signaalfunctie van een aantal ontevreden classes vreest. Op het grondvlak wordt geschreeuwd dat aan het wezen van de kerk onrecht is gedaan.

Al met al is de eye-opener van een brede Nederlandse kerkvereniging nog niet gevonden. Het slagen van het proces blijft - ongelukkigerwijs - afhangen van de geboorte van een hervormde oplossing. Niet alleen de rechterflank - waarom noemt men trouwens enkel de Gereformeerde bond en niet de willig meedenkende Confessionele Vereniging die het hartgrondig oneens is met de afgedwongen gang van zaken? - ook de linkersector die niet mee kan of wil, heeft een sleutelpositie. Is het niet nu, dan komt het later aan de dag. Maar je kunt beter de bui voor zijn, tenzij je meent dat de kerk op zich in een sterfhuispositie leeft en dat ze met twee generaties uit de samenleving verdwenen zal zijn.

De optie is federatie (zeg: brede interkerkelijke samenwerking) als groeimodel. Ronduit pijnlijk is het dat deskundigen vriendelijk hebben gezegd dat deze vorm kerkjuridisch tot de mogelijkheden behoort, maar dat bestuurders hem gewoonweg niet willen. Een Russisch 'njet' van vóór de glasnost is dat! Het onwrikbaar standpunt maakt 'SoW' tot een prestigekwestie en een loopgravenoorlog. Met de stopwatch in de hand kun je gaan zien wie de langste adem heeft. Zo'n houding betekent gezichtsverlies en dat is binnen en buiten de kerk een lachertje, omdat men overal zo slim is bij te sturen wanneer de aanvankelijke optie geen integraal succes vergaart. Zou in de starheid van het SoW-beleid al niet een stuk kerkelijk conservatisme schuilen?

Nog een andere optie is die van het 'herstel'. Ze is historisch gezien ook de meest verantwoorde. Lutheranen zijn erbij gebaat in de nieuwe Nederlandse Hervormde Kerk een eigen ressort te vormen om daarmee de identiteit en vrede in eigen huis te bewaren. Tal van gereformeerden maakt het wezenlijk niet zoveel uit hoe en waar op den duur kerkelijk onderdak wordt gevonden. De hervormde kern knapt op de herstelgedachte niet bij voorbaat af; ze kan haar besef van verworteling behouden en krijgt door de interne herverkaveling niet de kans te menen dat ze de kerkstrijd heeft gewonnen.

Misschien is het nieuwste argument dat aan de discussie kan worden toegevoegd nog dat van 'organisatieverbreding en inhoudsverlies'. Het zijn notabene de kerken geweest die onlangs hebben gezegd dat samenvoeging van zorginstanties in de praktijk vaak betekent dat er aan godsdienstige identiteit wordt ingeboet. Een kaal pragmatisme geeft minder draagvlak voor persoonlijke inzet. Het zou een wrede ironie zijn wanneer de respectievelijke kerken hiervan zelf het bloedverliezend slachtoffer gaan worden!

Gelukkig dat de synoden nog even tijd hebben in dit jaar tot creatieve heroriëntatie over te gaan.