Rabbijn Sjach vertrekt bij joodse leerschool

Van onze buitenlandredactie AMSTERDAM - Israëls vermaarde rabbijn Eliezer Sjach heeft aangekondigd zijn positie als hoofd van de al even vermaarde jesjiewa (joodse leerschool) van Poneviz op te geven.

Hij is honderd jaar en hij houdt er mee op. Niet omdat hij er genoeg van heeft, maar gewoon omdat zijn woord niet langer wet is. Drie weken geleden had hij zijn naaste medewerkers al toevertrouwd zo niet te kunnen werken. Dit nadat het bestuur van de leerschool - merendeels ook rabbijnen op leeftijd - weigerde een door hem gedane benoeming te bekrachtigen.

Vijftig jaar lang stond rabbijn Eliezer Menachem Sjach aan het hoofd van het alom geprezen instituut voor bijbelse studie. De Ponevizer jesjiewa was tevens een van de belangrijkste bolwerken in de rijk geschakeerde wereld van de joodse ultra-orthodoxie, met rabbijn Sjach als de verpersoonlijking van het instituut. Vandaar ook dat zijn leerlingen - het moeten er in de loop van de jaren tienduizenden zijn geweest - nu actie voeren voor de terugkeer van hun leermeester.

Sjach is een Litouwer, waarmee meer wordt aangeduid dan zijn afkomst. De 'Litouwers' zijn een religieuze stroming. Onder de ultra-orthodoxe joden behoren zij tot de 'misnagdiem' oftewel de tegenstanders. Om preciezer te zijn, ze zijn de tegenstanders van de chassidische stroming die nadruk legt op ceremonie en mystiek.

De grote man van de chassidiem was de anderhalf jaar geleden overleden Lubavitcher rebbe, die als een soort heilige werd verheerlijkt. Toen de man overleed waren zijn volgelingen ervan overtuigd dat hij zo weer als Messias zou terugkeren. Er zijn er die dat nog steeds denken. Anderen zijn de klap van zijn verscheiden nog steeds niet te boven.

De 'Litouwers' daarentegen benadrukken de studie van de geschriften. De overgave aan de studie is het enige dat telt. Elke poespas is uit den boze. Rabbijn Sjach heeft dan ook altijd grote afkeer gehad van de 'afgoderij' bij de in Brooklyn zetelende Lubavitcher rebbe. En hoe diep die afschuw gaat blijkt wel uit het door hem uitgevaardigde verbod wijn te drinken uit een fles die door de onreine handen van een aanhanger van de Lubavitcher zijn aangeraakt.

De interne religieuze tegenstellingen hebben de Israëlische politiek niet onberoerd gelaten. Ook hier drukte die rare mengeling van persoonlijke en inhoudelijke vetes haar stempel op de gebeurtenissen. Zo was Sjach de geestelijk vader van maar liefst twee politieke partijtjes, waarvan het voornaamste bestaansrecht was dat hij daarmee de Lubavitcher rebbe wilde dwars zitten. Het leverde hem enkele jaren geleden - met acht zetels in het parlement - een uiterst benijdenswaardige positie op. Want tussen de altijd van nauwe coalities aan elkaar hangende machtsblokken in, bezette de bejaarde rabbijn een tijd lang een sleutelpositie. Hetgeen niet weg nam dat hij de politiek minachtte. Toen Ariel Sjaron (de ex-generaal en oud-minister) hem tijdens een kabinetsformatie wilde spreken, had Sjach belangrijker bezigheden: de bijbelstudie.

Sjach heeft de naam - in tegenstelling tot de Lubavitcher stroming - politiek gematigd te zijn. Was de Lubavitcher rebbe altijd voorstander van een Groot Israël, Sjach stelt dat territorium ondergeschikt is aan (joodse) mensenlevens. Met andere woorden: gebied opgeven mag. Het is een aan de joodse leer ontleende opvatting, en zeker geen 'linkse softie' benadering. Sjach ziet eigenlijk helemaal niets in het zionisme, dat de terugkeer van de joden naar hun land predikt. Israël accepteert hij als een feit, meer niet. Wat niet wegneemt dat velen ervan overtuigd zijn dat met de verkiezingen in aantocht Sjach nog lang niet is uitgespeeld, zijn voorgenomen vertrek ten spijt.