Chili's democratie kan nog niet buiten de schaar van de censor

SANTIAGO - Bisschop Jorge Medina van de havenstad Valparaíso is tegen seksuele opvoeding op Chili's middelbare scholen: “Dat is het onderwijzen aan jongens en meisjes hoe ze seksuele relaties aan kunnen gaan zonder aids op te lopen en in verwachting te raken. Het is het propageren van vrije seks, met de waarschuwing niet geïnfecteerd te raken.”

Nestor Muñoz, directeur van een lyceum in Santiago, is voor: “We praten vooral over geborgenheid en liefde. We proberen de leerlingen te leren dat seksualiteit geen seks is. Dat seksualiteit waarden en normen vertegenwoordigt. Maar natuurlijk laten we seks, aids en andere onderwerpen niet onbespreekbaar. Of ik links ben? Helemaal niet. Mijn zoon van 29 beschouwt me zelfs als een reactionair. Maar het doet me pijn als ik een meisje van 12 jaar met een dikke buik zie. Daarom moeten we over dit thema praten.”

“Kennen de kerkleiders en de politici de statistieken niet?”, vraagt de 17-jarige scholiere Kalú Escárate zich af. “Weten ze niet dat elke dag het aantal abortussen en ongewenste zwangerschappen toeneemt?”

Het is niet onopgemerkt gebleven dat in enkele regio's van Chili en het grootstedelijke gebied rondom Santiago de minister van onderwijs op middelbare scholen een programma over seksuele opvoeding heeft gelanceerd. Bij de praatsessies zijn naast leraren en leerlingen ook ouders en soms ook deskundigen als psychologen en psychiaters betrokken. Dat stuitte op fel verzet van de machtige katholieke kerk en conservatieve sectoren in Chili, maar tot op heden hebben hun protesten geen effect gehad, al zijn er wel enige aanpassingen in het programma verricht.

Met name de katholieke kerk voert aan dat het thema in de eerste plaats een verantwoordelijkheid van de ouders is. Minister van onderwijs Jaime de Pérez de Arce komt met een realistisch verweer: “In de Chileense maatschappij, op school en in het gezin, bestaat geen ruimte om over deze onderwerpen te praten. Pubers halen en vinden hun antwoorden op straat. Elk jaar raken 40 000 meisjes ongewenst in verwachting. De staat moet dit probleem onderkennen en maatregelen treffen.”

Is de minister nog te optimistisch? Raguel Child, voorzitter van Conasida, het nationaal comité ter bestrijding van aids, komt met geheel andere getallen. Volgens haar is Chili één van de landen ter wereld met het hoogste aantal abortussen - relatief gezien dan, 150 000 gevallen jaarlijks - en raken elk jaar zo'n 200 000 tienermeisjes in verwachting. Aids is flink in opmars. Over de katholieke kerk heeft ze een duidelijk standpunt: “Die moet niet voor iedere Chileen gaan praten.”

Veto Die neiging heeft de kerk dus wel. De rk-kerkleiders proberen een uitgebreide anti-aidscampagne in Chili te voorkomen, de kerk spreekt haar veto uit over wetgeving betreffende kunstmatige vormen van voortplanting, en is fel anti-abortus en anti-scheiding. Het aantal taboe-onderwerpen is voor de Chileense katholieke kerk, één van de meest conservatieve in Latijns-Amerika, nog steeds groot. Van de katholieke televisiezender Canal 13 worden met enige regelmaat films geweerd of sterk gecensureerd.

Maar de kerk heeft niet het alleenrecht op het handhaven van taboes. Het blijkt een Chileens trekje te zijn. Want wat zegt de voorzitter van een communistische jongerenorganisatie in een kranteninterview: “We hebben homo's in onze gelederen, maar ik weet niet hoeveel. Uit tactische overwegingen zwijgen we over dit thema. Flikkers discrimineren we niet, maar we heten ze ook niet publiekelijk welkom. Een homo zal bij ons niet gemakkelijk een leidinggevende functie krijgen. Dat druist in tegen de cultuur van ons volk.”

Chili is een tegenstrijdig land. De liberale markteconomie, gepersonificeerd in de zaken-yup met zijn hypermoderne zaktelefoon, viert triomfen. Maar op media- en cultureel gebied is het Andesland uitermate behoudend. Een van de bekendste Chileense wetenschappers, de socioloog Tómas Moulián, meent zelfs dat Chili een 'autoritair' land is. Hij legt een verband met het recente verleden en gaat terug naar de militaire dictatuur van Augusto Pinochet (1973-1989). Om de zogeheten nationale verzoening niet in gevaar te brengen beleeft Chili nu het 'trauma van het gedwongen vergeten'. Het is volgens hem een nationale plicht geworden het verleden te vergeten en over te gaan tot de orde van de dag. “Iedereen doet aan zelfcensuur.” Een maatschappij die het verleden niet heeft verwerkt, moet volgens Moulián wel aan zelfcensuur doen. “Chili is een van bovenaf beschermde democratie, een beperkte democratie.”

Zelfcensuur of censuur, het lijkt niet te rijmen met een moderne markteconomie in een land dat zichzelf een democratie noemt. Maar de censor heeft het druk in Chili. “De schaar blijft knippen”, luidt de kop op de filmpagina van het dagblad La Epoca. Een lezer van een andere krant maakt zich via een ingezonden brief ontzettend kwaad. Was hij een mooie film aan het bekijken, wordt er in een tedere liefdesscène - zeker geen porno - geknipt. Minuten later krijgt de kijker wel een bloedig marteltafereel voorgeschoteld.

Censuur is schering en inslag op de Chileense televisie, hoewel de vrijheid van drukpers en meningsuiting nadrukkelijk in de grondwet is vastgelegd. Soms hoeft de censor zijn werk helemaal niet te doen. “De kabelstations zijn roomser dan de paus”, luidt het oordeel van veel Chilenen. Om problemen te voorkomen, hanteert de Chileense kabeltelevisie zelf al met enige regelmaat de schaar, ook de publieke zender TVN. Moet een publieke omroep niet garant staan voor verscheidenheid en pluriformiteit, vragen veel Chilenen zich af. “Het moet nu maar eens afgelopen zijn met die paternalistische bemoeizucht”, schreef El Mercurio, Chili's grootste krant, in een hoofdredactioneel commentaar.

De bekende schrijfster Isabel Allende vertelde onlangs hoe een televisieprogramma over censuur werd gecensureerd. Allende suggereert zelfs dat onder de militairen de persvrijheid groter was dan nu. “Toen had je nog alternatieve kranten. Die hebben we nu niet meer nodig.”