PROCYCLISCH ACHTEROP

Zou je de PvdA een club kunnen noemen die 'net iets harder voor de troepen uit wil lopen' dan de rest? En zou je daar vervolgens het gewichtige etiket op mogen plakken dat de PvdA een 'pro-cyclische' club is, die de golfbeweging in de samenleving steevast een slagje voor is? Ik zou er zelf nooit opgekomen zijn. Maar voor Paul Kalma, de directeur van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, is er geen twijfel mogelijk. Jos de Beus, de schrijver van het verkiezingsprogram van de PvdA, heeft de partij ooit 'pro-cyclisch' genoemd en hij, Kalma, kan dit alleen maar van harte beamen. “Dat was al zo met maatschappelijke hervormingen in de jaren zestig en dat is nu weer zo met het marktdenken,” zegt Kalma in Vrij Nederland van deze week.

O ja? Ik kan me juist nog levendig de persconferentie herinneren waarop Joop den Uyl uit de doeken deed hoe anti-cyclisch zijn partij juist bezig was. Dat was kort na de mislukte, slopende kabinetsformatie in 1977. Die formatie was op een fiasco uitgelopen omdat de PvdA als een dolle stier vasthield aan ingrijpende maatschappijhervormingen, uitmondend in de eis dat een tweede-kabinet Den Uyl uit overwegend super-progressieve ministers zou moeten bestaan. Met name die laatste eis was het CDA in het verkeerde keelgat geschoten. Het betekende dat de coalitiepartner op voorhand het recht opeiste de CDA-bewindslieden te mogen ballotteren en dat was de christen-democraten al te dol. Maar op zijn persconferentie zei Den Uyl dat we zijn mislukking vooral moesten verklaren uit het anticyclische denken van zijn partij: al bij zijn aantreden bleek de vernieuwingsgolf in de samenleving over zijn hoogtepunt heen te zijn. Het aantredende centrum-rechtse kabinet-Van Agt sloot daarom naadloos aan bij de heersende tijdgeest in 1978.

Neemt niet weg dat het nog tot ver in de jaren tachtig zou duren voor de PvdA deze nieuwe realiteit tot zich door zou laten dringen. En dan zou diezelfde PvdA nu ineens voorop lopen met het 'marktdenken'? De directeur van de Wiardi Beckman Stichting moet het me maar niet kwalijk nemen, maar ik geloof er niets van.

Veeleer ligt de PvdA pro-cyclisch achterop. Dat wil zeggen dat de partij doet alsof zij het wiel van het marktdenken heeft uitgevonden. In werkelijkheid loopt zij ook nu weer achterop. De Rudings, Lubbersen en Bolkesteins hebben al zo lang op dit aambeeld gehamerd, dat zo langzamerhand geesten rijp beginnen te worden om aan dit neo-liberale denken enig weerwerk te willen bieden.

Ondertussen heeft de PvdA het met die procyclische achterop-oprispingen moeilijk genoeg. Die staan inderdaad haaks op wat de vakbeweging wil en wat uit een oogpunt van solidariteit is geboden. Kalma heeft gelijk, het paarse kabinet is in de wurggreep gekomen van het neo-liberale denken, met nota bene Bolkestein in de rol van lachende derde. Hoog tijd derhalve voor de sociaal-democratie om eens een echt procyclisch geluid te laten horen. Om - naar de titel van Kalma's discussiestuk - als heraut op te treden van de 'wonderbaarlijke terugkeer van de solidariteit'. Delen van Kalma's nota zijn daarvoor ongetwijfeld geschikt.

In één opzicht schiet hij zijn doel echter voorbij. Hij bepleit een ontspannen arbeidsbestel, legt zich neer bij een blijvende schaarste aan werk en hij biedt mensen de ruimte om te kunnen ontsnappen aan werk dat hen niet bevalt. Dat is prachtig allemaal, maar daarmee raakt Kalma hopeloos in de knoop met een minstens zo belangrijke doelstelling, namelijk dat de verzorgingsstaat ook nog betaalbaar moet blijven. Vooralsnog is het een illusie om te denken dat je de problemen kunt oplossen met behulp van een beperkt basisinkomen en royale uitkeringen.

Daarom heeft niet zozeer Kalma's pleidooi voor een eerherstel van de solidariteit de woede gewekt van Kok en Wallage, als wel de waarlijk procyclische wijze waarop hij de PvdA heeft opgewekt om zich opnieuw in illusiepolitiek te storten, door opnieuw het idee te doen postvatten dat je in een samenleving de solidariteit geheel vrijblijvend overeind kunt houden. Een wonderbaarlijke terugkeer, zeg dat wel.