Crash! Sensatie! Dood! Freud! Transformatie!

De prijs voor de meest spraakmakende film van het 26ste Filmfestival Rotterdam kan bij voorbaat worden uitgereikt aan 'Crash' van David Cronenberg. Sinds de première in Cannes vorig jaar zorgt de combinatie van seks en autowrakken voor een spoor van opwinding.

In Canada werd de film bekroond, in Noorwegen verboden en in het centrum van Londen is de film niet te zien omdat de lokale deelraad denkt dat vertoning tot schadelijke gevolgen leidt. Wie is Cronenberg en hoe schadelijk is 'Crash'? Voor Simon Field, de nieuwe festivaldirecteur, vertegenwoordigt 'Crash' de geest van Rotterdam.

Die uitspraak kan makkelijk leiden tot misverstanden, aangezien de omstreden inhoud van de film in alle publiciteit de boventoon voert. Logisch wellicht, bij een film die gaat over mensen die hun gerief ontlenen aan het nabootsen van auto-ongelukken en seksueel opgewonden raken door verminkte lichamen. Dat is echter niet wat Field bedoelt. Hoewel de Britse directeur niet ontkent dat hij het erg aardig vindt om in zijn eerste festivaleditie een film te vertonen waar de censuurcommissies in zijn vaderland over struikelen, verwijst Field met zijn uitspraak naar de productieomstandigheden van 'Crash' en de positie van de regisseur.

En inderdaad, David Cronenberg is een interessante verschijning in het internationale filmlandschap.

Met een handjevol collega's beweegt Cronenberg zich in de marge van de mainstream. Te midden van de stroom aan anonieme, voorspelbare en risicoloze films die Hollywood tegenwoordig op de wereld loslaat, vormt hun werk een verademing. Ondanks het feit dat hun films veelal zijn ondergebracht bij grote, commerciële produktiemaatschappijen, al dan niet gevestigd in Hollywood, maken ze precies wat ze willen en doen ze geen enkele artistieke concessie. Naast Cronenberg gaat het hierbij om filmmakers als Abel Ferrara (wiens 'The funeral' in Rotterdam te zien is), David Lynch (wiens 'Lost highway' door Berlijn werd weggekaapt), Tim Burton (wiens 'Mars attacks!' in maart naar Nederland komt) en de gebroeders Coen (wier 'Fargo' een van de hoogtepunten van 1996 was).

Dergelijke regisseurs laten zich niet inhuren voor bestaande plannen, maar zoeken financiering bij hun eigen ideeën. Voor 'Crash' beperkte Cronenberg zich tot een bescheiden budget van negen miljoen dollar, maar hij produceerde de film met Canada's grootste maatschappij Alliance en de Engelse prestigeproducent Jeremy Thomas.

Toronto is de stad van Cronenberg: hij werd er in 1944 geboren en heeft er zijn hele leven gewoond en gewerkt. De locaties van 'Crash' bevonden zich allemaal binnen een straal van een kilometer van zijn huis. Cronenberg in een Engels filmtijdschrift: “Heerlijk vind ik dat. Op weg naar de montagekamer reed ik elke dag langs de locaties. Deze film maakt fysiek en voelbaar deel uit van mijn leven, zowel van mijn alledaagse als mijn artistieke leven, en dat is heel erg bevredigend.”

In schril contrast met het keurige, tamelijk bloedeloze straatbeeld van Toronto staat het oeuvre waarmee Cronenberg ook ver buiten Canada zijn faam als filmmaker verwierf. Slijmerige parasieten, hondsdolle vampiers, ontploffende hoofden, gewelddadige hallucinaties, gemuteerde wetenschappers, gedrogeerde gynaecologen, levende typemachines, dat zijn zo een aantal hoogtepunten uit de twaalf speelfilms die Cronenberg tot op heden maakte.

Overdreven goor of bloederig - in vergelijking met het werk van collega's althans - wordt het echter nooit bij Cronenberg. De Canadese meester vertegenwoordigt het denkende deel van de horrorfilmers: liever dan zich te buiten gaan aan special effects, verdiept hij zich in karakter- en plotontwikkeling. Spectaculaire effecten gaat hij niet uit de weg, maar ze zijn altijd ondergeschikt aan het onderwerp en ze worden bij voorkeur ingezet als metaforen voor allerlei verheven gedachtegoed. Cronenberg kan zonder meer worden aangeduid met het in onbruik geraakte begrip 'auteur': de thematiek in zijn films vertoont een opmerkelijke consistentie. Bijna altijd draait het om de botsing tussen de mens als sociaal beschaafd wezen en zijn primaire verlangens. Vervreemding en technologie fungeren als katalysator bij deze ontmaskering, het Freudiaanse erfgoed dient als theoretische rechtvaardiging.

Het verrassende van Cronenberg is niet alleen zijn geobsedeerdheid door de uiterlijke transformatie van het menselijk lichaam, maar vooral ook de positieve waardering voor de externe veroorzakers van dergelijke transformaties. Parasieten en virussen nemen een deel van iemands gezondheid weg, maar geven er iets moois als hallucinaties of spirituele ervaringen voor terug. In vroege films als 'Shivers' (1975) en 'Rabid' (1976) en 'Scanners' (1980) worden de personages nog tegen hun zin aan deze transformaties overgeleverd, maar in latere films als 'The fly' (1986), 'Dead ringers' (1988) en 'Naked lunch' (1991) kiezen de wetenschapper, de medici en de schrijver bewust voor hun experiment en drugsgebruik.

Juist die positieve waardering van schijnbaar gruwelijke lichamelijke veranderingen maakt de films van Cronenberg zo opmerkelijk en zo verontrustend. In de woorden van Martin Scorsese: “Ik denk heel vaak aan zijn films. Ik wou dat het niet zo was.”

In combinatie met het feit dat hij ook nog eens een verwoed liefhebber is van autoracen, maakt het voorafgaande duidelijk dat het slechts een kwestie van tijd was voordat Cronenberg zich zou buigen over de omstreden roman uit 1973 van de Engelse schrijver J.G. Ballard. 'Crash' past perfect bij Cronenberg: het gaat over seks, dood en kapotte lichamen, maar eigenlijk moeten we het zien als één grote metafoor ter verduidelijking van een filosofisch-maatschappelijke stellingname.

Nadat hij bij een auto-ongeluk zwaar gewond is geraakt, komt Ballard in contact met een groepje mensen rond de charismatische figuur Vaughan, die beroemde auto-ongelukken nabootst en moedwillig aanrijdingen veroorzaakt om seksueel geprikkeld te worden. De vonk slaat over: ook Ballard en zijn vrouw geven zich zo vaak en zo heftig mogelijk over aan seks in de auto, het liefst met partners wier lichaam wordt getekend door wonden, littekens of prothesen. Neuken met de dood, in de berm naast de gecrashte Porsche van zijn vrouw, dat wordt voor Ballard de ultieme sensatie.

Ballard en Cronenberg tonen zich in interviews zeer bedreven in hoogdravende toelichtingen, waarin vooral de woorden 'metafoor' en 'technologie' rijkelijk voorkomen. Met de auto als metafoor voor de alom verspreide technologie, waarschuwen zij de samenleving die te veel vertrouwt op techniek en ethische grenzen overschrijdt op zoek naar een steeds grotere kick. Ballard noemt zijn boek in een in 1995 geschreven voorwoord zelfs letterlijk een waarschuwing.

Cronenberg vertaalt dat in een visueel indrukwekkende, consequente en steriele film, die na een veelbelovende start gaandeweg verzandt in een potsierlijke herhalingsoefening, waarbij elke mogelijke combinatie van personages op elkaar wordt losgelaten. 'Crash' is te monomaan om te overtuigen als ideeënfilm: Cronenbergs overige films zijn veel rijker en ambivalenter in hun thematiek.

Pas als het Cronenberg was gelukt om het schijnbaar gruwelijke - het gewrik met een verlamd vrouwenbeen om het juiste standje op de autostoel te bereiken bijvoorbeeld - verleidelijk te laten zijn, hadden de moraalbewakers reden tot vrees kunnen hebben. Eenduidigheid en herhaling leiden tot een lacherige houding bij de kijker. Terwijl het waarschijnlijk toch de bedoeling was dat we meegezogen zouden worden in het subversieve denken. Waarlijk subversief, en schadelijk voor de volksgezondheid, achten de censors in Londen de uitspraak van Vaughan dat een auto-ongeluk, dankzij de ontlading van seksuele energie van ter plekke overledenen, eerder vruchtbaar is dan destructief. Het is een uitspraak die naadloos aansluit bij Cronenbergs uitspraak dat parasieten eerder iets goeds dan iets slechts brengen.

Meer van dat soort uitspraken hadden van 'Crash' een écht spannende film kunnen maken. Dan was het met recht een omstreden film geworden, en had de discussie over censuur recht van bestaan gehad. Nu is dat niet zo: met te veel standjes en te weinig ideeën haalt Cronenberg zijn film onderuit voordat anderen dat kunnen doen. Ideeën zijn gevaarlijker dan standjes.