Laatste sigaret

Als ik niet al wist dat we in de eerste dagen van een nieuw jaar leven zouden de tekenen des tijds het mij wel vertellen. Het lijkt wel of overal, in verband met de vermeende goede voornemens, de sigaret het nieuws bepaalt. Op tv zie ik de Keuringsdienst van waren in rookvrije ruimtes rondneuzen, in het oosten van Zuid-Limburg blijken ze meer te roken dan elders in Nederland, Theo van Gogh verzet zich tegen de anti-rookmentaliteit en het pariaschap dat 'm te wachten staat, in de Verenigde Staten zijn de rokers al zo ongeveer uit het maatschappelijk bestel gestoten.

Nu het rokertje op het punt staat met een zeker geweld uit onze cultuur verwijderd te worden (al is die collectieve aandacht aan het begin van het jaar natuurlijk niet veel meer dan een ritueel bewijs van goed gedrag), zoiets te worden als snuiftabak, wordt het tijd om vast te stellen dat de tabak veel voor onze cultuur heeft betekend. In de negentiende eeuw werd in al onze boeken door weldenkende mensen nog als schoorstenen gerookt zonder dat iemand er wat van zei, bij Paul van Ostayen walmt de sigaretterook je tegemoet en wie het fotoboek over de Nederlandse literatuur 'Ik probeer mijn pen' erbij neemt, moet wel menen dat onze letteren door tabaksfabrikanten zijn gesponsored. Hoeveel gedichten en romans heeft de sigarettewalm niet opgeleverd; het hele oeuvre van Vestdijk bijvoorbeeld lijkt me zonder tabak ondenkbaar - toen ik zelf vier jaar geleden besloot te stoppen meende ik ook zelf met persoonlijke broodroof bezig te zijn: ik zou een heel jaar niets meer op papier kunnen zetten.

Wie in deze tijd wil stoppen moet Italo Svevo lezen, kettingroker en vrijwel dagelijks bezield van goede voornemens. Zijn hoofdpersoon in 'Bekentenissen van Zeno' bracht de verstokte anti-roker Maarten 't Hart volgens eigen zeggen bijna aan de sigaret. Paffend overdenkt Zeno zijn eigen onmacht: 'Zou ik misschien zo aan de sigaret verknocht zijn geraakt omdat ik daarop de schuld van mijn onvermogen kon afschuiven? Maakte ik mijzelf niet wijs dat ik, zodra ik ophield met roken, de ideale, krachtige persoonlijkheid zou worden die ik me voorstelde. Misschien was dit het wat me aan mijn verslaafdheid bond, want het is immers prettig om te leven in de illusie dat men een latente capaciteit bezit?' Svevo kwam er nooit vanaf, hij bleef zijn leven lang verslaafd aan goede voornemens en de laatste sigaret.