Khatami spreekt ook via Time VS toe

Van onze redactie buitenland AMSTERDAM - Na zijn interview vorige week met de tv-zender CNN heeft de Iraanse president Mohammad Khatami opnieuw zijn ideeën naar voren gebracht in een Amerikaans medium.

In het jongste nummer van het weekblad Time staat een kort essay van Khatami, waarin hij zegt dat geen samenleving tot ontwikkeling kan komen zonder gedegen kennis van de westerse beschaving.

Islamitische samenlevingen, zoals de onze, ontberen op een betreurenswaardige wijze die kennis”, schrijft Khatami. Hij is negatief over de politieke cultuur van de moslimlanden. “Waarom worstelen de moslim-samenlevingen nog steeds met dezelfde vragen: wat is ontwikkeling en waarom zijn wij onderontwikkeld? Eeuwenlang was onze historische bestemming in handen van autocratische en grillige regeringen. . . Er was geen respect voor menselijke waardigheid. . . vrijheid van meningsuiting was niet toegestaan.”

Khatami maakt geen uitzondering voor Iran. “De afgelopen vijf decennia zijn we nooit succesrijk geweest in onze ervaring met vrijheid”, schrijft hij. Ook de periode na de islamitische revolutie van 1978 die het huidige regime aan de macht bracht, spaart hij zijn kritiek niet. De revolutie bood alle kansen voor de ontwikkeling van vrijheid, zo betoogt Khatami. Helaas zaten “vreemde agenten” niet stil. De regering moest zich tegen hen verweren om chaos te voorkomen, vervolgt Khatami: “Sommigen gaven aan de vrijheid zelf de schuld voor de instabiliteit en gebruikten zelfs de godsdienst als een masker om hun kortzichtigheid te rechtvaardigen. Autocratie is onze tweede natuur geworden. Wij Iraniërs zijn in zekere zin allemaal dictators.”

Volgens de oppositiebeweging Moedjahidien Khalk is de Iraanse oud-president Rafsandjani naar de stad Kom vertrokken, het centrum van de hoge sji'itische geestelijkheid. Rafsandjani zou officieel naar Kom zijn gegaaan om colleges te geven voor theologiestudenten. Maar volgens de Moedjahidien Khalk wil hij bemiddelen tussen de ajatollah Hoessein Ali Montazeri en Irans machtigste man, de 'geestelijke gids' Ali Khamenei. In november deed Montazeri een felle aanval op Khamenei, tijdens een college. Hij zei dat Khamenei de theologische kennis miste voor zijn ambt. Hij trok ook vergelijkingen tussen Khamenei en de in 1978 verdreven sjah. Verder hield hij een krachtig pleidooi voor democratie, dat hij onderbouwde vanuit de Koran. De rede van Montazeri gaat in Iran via casettes van hand tot hand. Een Nederlandse vertaling verscheen in Trouw.

Khamenei eiste berechting van Montazeri voor een speciaal hof, wegens verraad. Daarvan is tot nu toe niets gekomen. Maar volgens het Arabische weekblad Al-Wasat zijn behoudende krachten wel bezig met een felle campagne tegen mensen die hun steun hebben betuigd aan Montazeri. Volgens het blad zijn juist de conservatieven er de oorzaak van dat Montazeri's rede zo'n aandacht heeft gekregen. De conservatieven kregen in mei een zware klap toen bij de presidentsverkiezingen Khatami, met een liberaal programma, hun kandidaat Natek Noeri vernietigend versloeg. Sindsdien zochten ze naar een aangrijpingspunt, om hun aanhang te mobiliseren. Dat diende zich aan toen Montazeri zijn rede hield.

De conservatieve mobilisatie zag er indrukwekkend uit. De Hezbollah verspreidde angst door het leslokaal van Montazeri te verwoesten, imponerender nog was een massale steunbetuiging aan geestelijke gids Khamenei van miljoenen leden van milities. Maar dat alles had ook een onbedoeld bijeffect, de ideeën van Montazeri kregen meer aandacht dan anders ooit mogelijk was geweest. Ze liggen nu op straat en zijn niet meer beperkt tot de hogere theologische sferen van Kom.