Oefening dreigend voor Syrië

Van onze redactie buitenland AMSTERDAM - In Arabische ogen is de vlootoefening van de Amerikanen, de Israëliërs en de Turken een machtsvertoon van de heersers van gisteren en die van vandaag.

De heersers van gisteren zijn de Turken, die van vandaag de Amerikanen en de Israëliërs. Vooral de Syriërs hebben reden zich bedreigd te voelen. Ze hebben het zowel met de Turken als de Israëliërs aan de stok. Hun hoop dat ze via de Amerikanen de hoogten van Golan terug zouden krijgen van Israël is niet in vervulling gegaan, de VS blijven hen zelfs op de lijst zetten van landen die terreur ondersteunen. En hun ruzies met de Turken zijn de afgelopen jaren zo hoog opgelopen dat ze nu ook hun noordelijke grens bijna als een front moeten zien.

Tot 1917 bestuurden de Turken grote delen van het Midden-Oosten, ook Syrië. Heel oude Arabieren herinneren zich nog hoe ze op school gedwongen Turks leerden, en zelfs de Arabische grammatica kregen onderwezen in die taal. Nadien volgde een lange periode van apartheid tussen de twee volkeren. Buitenstaanders vergelijken de verhouding tussen de Arabieren en de Turken wel als die tussen de Polen en de Duitsers. De contacten namen in de jaren tachtig weer toe. Turkije beleefde een economische opbloei en veroverde markten in de Arabische wereld. Daar kwam de klad in na de oorlog om Koeweit.

Bleven over de problemen, de meeste met Syrië. Een oude, zeurende kwestie is de Turkse provincie Hatay, die de Syriërs Iskenderoen noemen. Het is een gebied met een gemengde Turks- Arabische bevolking. Kort voor de Tweede Wereldoorlog schonk Frankrijk Hatay aan Turkije. Syrië blijft het gebied beschouwen als een eigen provincie en de laatste tijd studeren opvallend veel jongeren uit Hatay in Damascus.

Van recenter datum is de ruzie om de rivier de Eufraat. De Eufraat ontspringt in het Oost-Turkse hooggebergte en stroomt via Syrië naar Irak. De Turken hebben een dammenstelsel aangelegd in de bovenloop van de Eufraat. Technisch kunnen ze de rivier geheel afsluiten, in 1990 hebben ze dat zelfs een maand lang gedaan, om een stuwmeer vol te laten lopen, maar ook bij wijze van machtsvertoon. Daarmee joegen de Turken niet alleen de Syriërs maar ook de Irakezen de stuipen op het lijf. Vooral de Iraakse landbouw is sterk afhankelijk van de Eufraat. Syrië en Irak slagen er niet in om samen een vuist tegen de Turken te maken, doordat ze met elkaar ruzie maken over de verdeling van het resterende Eufraatwater.

Syrië pest Turkije terug met hulp aan de Koerdische guerrilla-organisatie PKK, die in het oosten van Turkije tegen het Turkse leger vecht. De leider van de PKK, Abdullah ücalan, houdt residentie in de Syrische hoofdstad Damascus. Uit dank helpt hij de Syrische geheime dienst om de Syrische Koerden onder de duim te houden. Omdat de PKK ook vanuit het noorden van Irak opereert onderneemt het Turkse leger strafexpedities in dat gebied. Irak vreest dat het de Turken niet alleen om de PKK is begonnen, maar dat het uit is op annexatie.

Het bondgenootschap tussen Israël en Turkije begon in 1995. Al eerder, sinds het einde van de oorlog om Koeweit, leefde bij veel Arabieren het gevoel dat er onder Amerikaanse regie een Midden-Oosters machtsspel aan de gang was, om de oliebelangen veilig te stellen. Het gaat om deels formele en deels informele bondgenootschappen tussen Amerika, de rijke Arabische oliestaten, Israël en Turkije. Met Iran, Libië en Irak in de rol van ontspoorde randgroepjeugd en een schemerige positie voor Egypte en Syrië. Egypte blijft het land van Camp David, de eerste Arabische vrede met Israël en zal het bij Amerika daarom nooit helemaal verbruien.

Maar Syrië zou na deze oefening in de verleiding kunnen komen zich terug te laten zakken in het milieu van randgroepjongeren. Het had zich in 1990 daaraan ontworsteld door mee te doen aan het anti-Iraakse coalitie, na de Iraakse bezetting van Koeweit. Veel hangt ervan af of president Assad zich het hoofd op hol laat brengen. De kans daarop lijkt klein, want Assad is bijna dertig jaar aan het bewind en weet dat de strijd in het Midden-Oosten vooral een zenuwenoorlog is. De vlootoefening is maar één zetje in dat spel.