Kan vs. De Jonge

Op nieuwjaarsdag zond de KRO een documentaire uit over Wim Kan. Met daarin veel aandacht, hoe kan het anders, voor zijn oudejaarsconferences. Hij is er in 1954 mee begonnen en door hem is het genre een begrip geworden.

In zijn hoogtijdagen wist Kan in zijn conferences te verwoorden wat 'het volk' wel had gevoeld, maar niet onder woorden had kunnen brengen. Je had je onbewust/bewust geërgerd aan opperste gewichtigheid en Kan bleek die gewichtigheid ineens belachelijk te kunnen maken. Dat luchtte op. Kan wist hoog te paard gezetenen, en met name politici, neer te zetten als gewone mensen en sloot daarmee haarfijn aan bij de Nederlandse volksaard, die niets liever ziet dan iedereen, en vooral hoge personen, gereduceerd tot gewone mensen van vlees en bloed. Bovendien kon de gezagsgetrouwe Nederlander huiveren van verrukking bij Kans aanpak van de autoriteiten.

Zijn oudejaarsconference was een nationale gebeurtenis, waar 'iedereen' naar luisterde of, later, keek. 'Iedereen' herkende zich in Kans spot en emoties en vooral in zijn diep wantrouwen tegen poeha en dikdoenerigheid van autoriteiten.

Hoezeer hij hoorde bij zijn tijd, merk je als je met iemand van een na-Kanse generatie naar zijn conferences kijkt. Bij iedere schaterlach word je zo meewarig aangekeken, dat je je haast uit te leggen waarom het allemaal zo geestig is. Voor humor is niets dodelijker dan uitleg.

De eerste oudejaarsconference van Freek de Jonge (voor IKON-tv) sloot op 31 december 1982 precies aan op het laatste oudejaarsoptreden van Wim Kan (die in 1983 stierf). Heel anders dan Wim Kan was De Jonges conference sterk cultuurkritisch. Het was een zoektocht naar diepgang in een cultuur, die volgens De Jonge van oppervlakkigheid en schijn aan elkaar hing. Door de rode draad van die zoektocht was de conference een spirituele en geïnspireerde eenheid en een echte, ouderwetse oudejaarsoverdenking.

Minder spiritueel, maar evenzeer een eenheid waren de conferences die Youp van 't Hek later op de oudejaarsavond verzorgde. Met zijn keiharde kritiek op nageaapt, modisch en onecht gedrag was Van 't Hek vooral moraliserend. De Jonge en Van 't Hek sloten beiden aan bij een sterke behoefte van de Nederlandse volksaard: we willen het op oudejaarsavond graag nog eens flink aangezegd krijgen.

Het knappe van Wim Kan was dat hij een zo brede laag van de bevolking wist aan te spreken. De Jonge en Van 't Hek scoren in dat opzicht anders. Zij worden slechts door een minderheid geapprecieerd, zij het door een spraakmakende minderheid.

In het optreden van De Jonge van afgelopen dinsdag trof me vooral dat de rode, cultuurkritische draad die vroeger altijd door zijn conferences liep, eruit verdwenen was. Zijn conference miste daardoor een spanningsboog. De Jonge redt het altijd wel op zijn routine, maar zijn grappen stuurden ditmaal nergens op aan en bleven daardoor steken in hun eigen geestigheid.

Vroeger zorgde hoop op het alternatief in een door hem als uitzichtloos geschetste cultuur voor structuur in zijn optreden. Die hoop leek dit jaar opgegeven en het gevolg was veel los zand, waar overigens nog goed om te lachen viel. Waarbij het overigens De Jonge zelf was, die de kijkers (onder meer door spottend over zichzelf te zeggen: 'Monddood, maar hartstikke rijk') met zijn impasse confronteerde. Zo gaf De Jonge veel over zichzelf te denken: ongemakkelijk ingekapseld en daarover even onrustig als machteloos.

De laatste conference van Kan, in 1982, werd beschouwd als een afgang voor de oude meester. Het was tevens het jaar waarin De Jonge veelbelovend begon. In 1996 lijkt hij op zijn beurt als oudejaarsafsluiter aan het eind van zijn levenscyclus gekomen te zijn. Kan was te oud. De Jonge geeft van zichzelf aan dat hij gewoon verzadigd is.

Al met al viel er zo toch veel te denken bij de jaarwisseling. Op oudejaarsdag zag je eerst De Jonge ten ondergaan aan zijn eigen gearriveerd zijn. Een dag later kon je in retrospectief nog eens de ondergang van Wim Kan beleven, die zich niet bij zijn ouderdom kon neerleggen en doorging tot elke prijs. Ik weet nog niet door welke wanhoop ik dieper getroffen ben: door die van De Jonge of door die van Kan.