Rottenberg tot het laatst 'prettig gestoord'

DEN HAAG - Felix Rottenberg heeft in stijl, zijn stijl afscheid genomen van het PvdA-congres. In zijn rede verbond hij de ontwikkelingsgeschiedenis van de sociaal-democratische idealen met de persoonlijke historie van de joodse schoenmaker David Lopes Dias, hekelde hij het egoïsme en de gemakzucht van de Eurosceptici, brak hij de staf over het nuttigheidsdenken dat de cultuur-dragende rol van het onderwijs bedreigt, en waarschuwde hij de PvdA voor zelfgenoegzaamheid over het succes van Kok.

Dat zijn bekende thema's van Rottenberg. Net zo typerend was de lichte zelfspot waarmee hij meldde dat zijn ziekte hem in staat stelde zich met Thijs Wöltgens te vereenzelvigen, de man met wie hij als partijvoorzitter een gespannen relatie onderhield: “Door de fundamentele aantasting van mijn energiesysteem weet ik nu hoe het voelt een luie Limburger te zijn.”

Herkenbaar waren ook de raadselachtige, op het eerste gehoor onzinnige opvattingen die hij uitsprak, zoals dat ontregeling noodzakelijk is voor de continuïteit in de sociaal-democratie. Niettemin zit er logica in deze zienswijze. Het congres in het Nederlands Congresgebouw te Den Haag liet dat het afgelopen weekeinde zien.

Zelden stelden de PvdA-afgevaardigden zich zo volgzaam op als deze keer. De uitspraak dat het partijbureau niet mag verhuizen van Amsterdam naar Den Haag is de enige ongehoorzaamheid jegens de partijleiding die zij zich permitteerden. De partij dankt deze 'continuïteit' in haar koers aan het proces van 'ontregeling' dat eraan voorafging.

Rottenberg heeft de partij in de afgelopen maanden geconfronteerd met haar opvattingen over sociale zekerheid, Europa en AOW, door haar intensief over deze thema's te laten discussiëren aan de hand van rapporten van de Tweede-Kamerleden Adelmund, Van Traa en Van Zijl. In deze bijeenkomsten is gaandeweg de consensus gegroeid die nu op het congres bleek.

Die aanpak is kenmerkend voor het voorzitterschap van Rottenberg. In zijn opvatting blijft een politieke beweging alleen in leven (continuïteit) als zij in haar gelederen haar eigen oppositie organiseert (ontregeling) en 'het onverwachte uitdaagt'. Dat verklaart waarom op momenten dat anderen de PvdA de goede kant uit zagen gaan, hij zich ontevreden toonde en actie ondernam om de partij op te stoken. Hij noemde dat een 'prettig gestoorde' eigenschap van zichzelf.

Rottenberg gaf op het congres aan waarover de partij zich naar zijn idee moet opwinden. Naast de 'loswoelende anti-Europagolf' en de bureaucratie in overheid èn bedrijven als de KPN, noemde hij stedenbouw, onderwijs en cultuur als politieke thema's waarop de PvdA zich moet richten. Zijn zorg over de toestand van het onderwijs is een weerkerend onderwerp in zijn toespraken. “Het utiliteitsdenken slaat door”, zei hij deze keer. “De filosofie van de markt is te dicht op het onderwijs gekropen. Ondanks alle goede intenties, loopt de cultuur-dragende rol van het onderwijs groot gevaar.”

Mammoetoperatie

Rottenberg constateerde dat het belang van het onderwijs, net als dat van stedenbouw en cultuur, jarenlang is onderschat: “Nodig is een mammoetoperatie, een jarenlange inhaalslag, als onderdeel van de infrastructurele opwaardering van Nederland. Het onderwijs is inmiddels ontdekt als interessant agendapuntje, ook door Wijers, als de softe kant van de infrastructuur. Maar het onderwijs is niet alleen gediend met computers en opwaardering van kennnis. Het is méér.”

Een ander weerkerend element was zijn vermaan aan het congres niet in zelfgenoegzaamheid te vervallen, nu de partij de crisis voorbij is: “Laat u zich niet verleiden door de waan van de macht en door het idee dat het goed gaat. Alertheid, het stimuleren van tegendraadsheid en een richtinggevende zoektocht naar de sociaal-democratische politiek van de toekomst moeten allesoverheersend zijn. Ik hoop dat u niet terugvalt in de automatismen die een machtsorganisatie bedreigen.”

Prijs

Het afscheid emotioneerde zowel Rottenberg zelf als het congres. Kenmerkend voor zijn stijl was ook zijn initiatief om een prijs voor uitmuntende volksvertegenwoordigers in te stellen, vernoemd naar David Lopes Dias, een joodse schoenmaker uit de Amsterdamse Vrolikstraat die zich in de crisisjaren opwerkte tot wethouder voor de SDAP in Hilversum en, na het verraad door een gefrustreerde ambtenaar, in 1942 de dood vond in Mauthausen.

De eerste trofeeën schonk Rottenberg aan zijn mede-voorzitter ('mijn compaan') Ruud Vreeman, zijn opvolgster Karin Adelmund èn aan Emmy Lopes Dias, dochter van David en Nieuw-Linksactiviste in de jaren zestig.