muziek

AMSTERDAM - Met 'Also sprach Zarathustra' op het programma betrad het Symfonisch Jeugdorkest van Vlaanderen woensdagavond in het Concertgebouw historische grond. Als het ruim honderdkoppig gezelschap zich daar al van bewust was, dan pakte het dit grootse symfonische gedicht tijdens het zomerconcert onbevreesd aan met evenveel klanksubtiliteit als verve in voordracht. Dirigent Robert Groslot zorgde daar overtuigend voor.

Het is precies honderd jaar geleden dat de 32-jarige Strauss in Frankfort aan de Main zelf de première dirigeerde van zijn 'Tondichtung frei nach Nietzsche'. Twee jaar later (30 oktober 1898) introduceerde de componist het stuk bij het Concertgebouworkest in Amsterdam. Daar had hij snel vaste voet gekregen toen hij in 1897 tijdens zijn eerste gastoptreden een voortreffelijke indruk maakte.

Het was een vreugde, zo schreef leeftijdgenoot, literator en componist Alphons Diepenbrock, 'die lang in ons natrilt, Richard Strauss in ons midden te zien, zijn werken te horen en ze hem te zien dirigeren.' Die werken waren toen de Tondichtungen 'Don Juan' en 'Tod und Verklürung'. Zij getuigden 'van het mysterie der menselijke ziel in de zinnebeeldige taal der tonen', aldus Diepenbrock.

Dat mysterie werd, als men de titels der delen van het symfonisch gedicht leest ('Von den Hinterweltern', Von den Freuden- und Leidenschaften', et cetera), suggestief uitgedrukt, ook al blijkt Strauss geen filosofische diepgraver. Hij wilde vooral lucht geven aan zijn 'symfonisch optimisme in de fin-de-siècle vorm opgedragen aan de twintigste eeuw'. Het oor anno 1996 wordt vooral betoverd door de prachtige wendingen in de harmonieën, de glanzende orkestratie en het gemak waarmee Strauss de 'zinnebeeldige taal der tonen' beheerste.

De twintigste eeuw heeft deze Strauss-compositie zeker omhelsd, zelfs op een wijze waar Strauss niet van gedroomd heeft: als 'tune' voor een film die visionair een blik werpt in de éénentwintigste eeuw ('2001, a Space Odyssey) èn als stimulerende klank bij een vallende druppel in een tv-reclame voor een wasmiddel. In beide gevallen werd het begin van 'Also sprach Zarathustra' genomen, het grommende orgelpunt, met daarboven de mokerslagen op de pauken en dan die herhaalde, modulerende fanfares van vier trompetten en ensemble.

Spanning en optimisme; menig dirigent zweepte in de uitvoering hier al zijn orkest naar maximaal effect. En dan volgden de bombastische opeenstapelingen vanzelf wel in het vervolg. Zo niet bij Robert Groslot en het Vlaamse jeugdorkest. Met een feilloos gevoel voor opbouw werkten dirigent en orkest die introductie uit tot in de majesteitelijke eruptie van het orgel. Door detaillering en een doorzichtige ensembleklank kwam de sierlijkheid van het fin-de-siècle wondermooi tot bloei in de navolgende suite van gevoelde gedachten.

Het alert reagerende jeugdorkest had voor de pauze in het rimtisch lastige eerste vioolconcert van Dmitri Sjostakovitsj en de drie symfonische schetsen voor 'La Mer' van Debussy al laten horen dat het in alle onderdelen over voortreffelijke kwaliteit beschikt. Robert Groslot benutte die voor een orkestklank gebaseerd op een mooi, intens piano. In ragfijne nuanceringen werd het zee-gewemel in combinaties met licht en wind weergegeven. In de opbouw naar uitbundiger passages bleef de totaalklank stralend en levend.

Wat dit betreft had Groslot zijn jeugdorkest meer klankcultuur bijgebracht dan enkele dagen eerder Dennis Russell-Davies het Nederlandse Nationaal Jeugdorkest, dat vooral op kracht speelde waardoor de expressie meermalen verstijfde.

Een geweldige prestatie leverden de Vlamingen in de begeleiding van violist Mark Lubotsky in het concert van Sjostakovitsj. In de geheimzinnige en lyrische Nocturne oorde Lubotsky's spel nogal droog, maar de ritmische razernij van het Scherzo lag hem perfect. Bijzonder klonk de passacaglia, gekenmerkt door de donkere klanken van drie fagotten, contrafagot, basklarinet en tuba. De sonoriteit van de blazers deed alle recht aan de verrassende kleuring.