De kabelabonnee moet zappen, betalen en verder z'n mond houden

Het prijskaartje van Sport 7, ach, dat was kinderwerk. Met verhullend taalgebruik trachtte de Vecai, de vereniging van kabelnetexploitanten, deze week te voorkomen dat de hardere waarheid van de tegenvallende opmars van de kabel doordrong.

Op korte termijn moet de prijs van het maandelijks kabelabonnement met 'enkele dubbeltjes' omhoog, tegen de eeuwwisseling zal de verhoging enkele guldens bedragen. Duidelijker gezegd: binnen in elk geval minder dan drie jaar gaan de kosten van het kabelabonnement overal met tientjes per jaar omhoog. Zonder dat er sprake is van uitbreiding van het aanbod, van meer keuze voor de abonnees of van zelfs maar een samenhang tussen prijs en kwaliteit. Groeistuipen of groeistoornis? Niemand weet het zeker. Vast staat alleen wie voor de kosten opdraait: de kabelabonnee. Want als de kabel in het geding is krijgen economische wetten heel nieuwe dimensies.

De schuld van de verhoging wordt minister Wijers in de schoenen geschoven. Hij heeft in december, zonder aandacht voor de belangen van de abonnees en al helemaal zonder gevoel voor cultuur, bepaald dat de aanbieders op de kabel gebonden moeten zijn aan horizontale prijsafspraken. In de praktijk vroegen de exploitanten aan commerciële aanbieders meestal een variërende vergoeding per abonnee voor het doorgeven van de beelden. Zo betaalt RTL 4 meestal 65 cent per abonnee om gebruik te mogen maken van het kabelnet. Andere, veel minder sterke zenders, werden tijdens onderhandelingen vastgepind op relatief hoge bedragen. Dat kon, want er zijn meer aanbieders dan er plaats is op de kabel. En er is veel minder vraag naar onder de abonnees omdat de populariteit van die zenders in vergelijking met RTL 4 weinig voorstelt. Gevolg: nieuwe, daardoor per definitie zwakkere zenders, werden tegen elkaar uitgespeeld. Dat merkten ze aan de tarieven.

Tegen die behandeling rees protest, vandaar dat minister Wijers bepaalde dat, grote uitzonderingen daargelaten, alle aanbieders hetzelfde bedrag per maand moeten gaan betalen. Dat bedrag wordt vastgesteld in de onderhandelingen met RTL 4. Dat is de enige commerciële zender die ook eisen kan stellen. Hoe lager de prijs die RTL 4 bedingt, hoe minder de andere ook moeten betalen. Dus voorzien de exploitanten tegenvallende inkomsten die door de abonnees gecompenseerd moeten worden.

De kabelabonnee heeft altijd al pech gehad. Eerst werd hem de aanleg van de kabel door de strot geduwd, inclusief op vele plaatsen antenneverboden. Toen het net er eenmaal lag, werd met goedvinden van de overheid, die de licentie graag uit handen gaf, de macht van de kabelboer steeds groter. Tot vorig jaar, met in de verte het geluid van rinkelende kassa's vanwege alle nieuwe diensten die de kabel zou gaan bezorgen, hele kabelnetten door gemeenten voor fancy bedragen werden doorverkocht aan particuliere ondernemingen, voorzien van allerlei flinterdunne waarborgen.

Maar dat was niet het ergste. Met de ondergang van Sport 7 stopte ook plotseling het geluid van de rinkelende kassa's. De kabel bleek een veel minder aantrekkelijke geldautomaat dan de eigenaren gedacht hadden. Philips, dat kort geleden vele honderden miljoenen guldens in de aankoop van kabelnetten stak, wil ook daar weer van af. KPN, ook als de kippen erbij voor het snelle geld, zit inmiddels met de jongste investeringen in de maag. En bij de grootste kabelnetexploitant Casema lekte deze week uit, dat het bedrijf maar even afziet van nog zo'n moderne, gegarandeerde kip met de gouden eieren-stap: de beursgang.

Niemand weet wat de toekomst van de kabelnetten is. Of al die grote beloften over interactiviteiten, Internetten, faxen, telefonie, homeshopping, thuisbankieren, niet te vergeten het bejaardenalarm, of al die grote beloften wel waar te maken zijn. De schok van Sport 7 is hard aangekomen. Blijkbaar laten de mensen zich ook weer niet alles in de maag splitsen.

Toen Amsterdam zo stom, of zoals men ook zegt malafide was om amper een jaar terug het kabelnet te verkwanselen, weigerden politici alle mogelijkheden onder ogen te zien. Liever sprongen ze achterop bij de luchtfietsers. Wat als onder dwang van Wijers de abonnementsprijs nog meer stijgt dan alleen met enkele guldens per maand? Wat als de aangekondigde miljardeninvesteringen niet doorgaan? Wat als teveel burgers een lange neus trekken, omdat ze RTL 4 toch al niet wilden? Wat als kabelnetten tamelijk kansloos weer in de verkoop gaan? Kopen de gemeenten dan hun semi-nutsvoorziening weer terug?

Vragen die allemaal genegeerd werden. Waarom is duidelijk: de zwakste schakel van het kabelnet is de abonnee. Die kan gegarandeerd nog lang worden uitgemolken, ondanks het signaal van Sport 7; zeker zo lang de kabelnetten noodgedwongen moeten vasthouden aan hun verouderde netten. Jarenlang is de abonnees verteld dat er 'binnenkort' een gedifferentieerd aanbod zou komen. In werkelijkheid gaat het nog steeds om heel ruwe pakketten, zodanig samengesteld en geprijsd, dat een abonnee maar beter het hele aanbod kan nemen. Verbetering zit er niet in, want ze moeten van Wijers aan horizontale prijsbinding doen en dus moeten de abonnees opdraaien voor de tekorten van de oude netten.

De wijze waarop het kabelnet, maar ook andere nieuwe media aan regels worden onderworpen, doet nog het meest denken aan de merkwaardige combinatie van 'paarse' marktgerichtheid en ouderwetse Sovjet-inzichten. Er zijn gegarandeerde winnaars, er zijn in het keurslijf geperste middenstanders die eenheidsprijzen moeten berekenen, en er zijn de burgers die de schijn van vrijheid genieten in een kansloze situatie.

Zo was het vanaf het begin. Het kabelnet was een infrastructurele operatie van vele miljarden, die Nederland moest doen om internationaal bij te blijven. Maar daar hielden we dan tegen 1982 (denk aan politieke specialisten als de PvdA'er Aad Kosto, wijlen de VVD'er Wim Keja en de huidige D66-fractieleider Gerrit-Jan Wolffensperger) niet alleen per gemeente een hele eigen communicatievorm aan over met netten waarop de burgers de democratie konden laten zegevieren, maar ook nog homeshopping, telebankieren, beeldtelefoon, eh, dinges, bejaardenalarm en mogelijk zelfs meer aan over, want de fax was toen nog niet uitgevonden en Internet klonk naar een tamelijk op tijd rijdende busmaatschappij.

Na die jaren bleef het kabelnet steken in niet ingeloste beloften, terwijl elders de ruimte voor andere, commerciële omroep werd gezocht in een aanhoudende verkettering en verzwakking van de publieke omroep. De kabelnetexploitanten kregen de wind pas weer in de zeilen bij de komst van Véronique, later RTL 4. En wat was het gevolg daarvan? De abonnees kregen een prijsverhoging te slikken, want het net moest aangepast worden. Duidelijk werd, dat de kabel helemaal niet de tv-antenne van de burger was. Die was al lang in handen van commerciële ondernemingen gekomen, die veel beter dan de ongeorganiseerde kijkers hun eigen belangen behartigden. De gemeente Amsterdam, maar die levert voor de geschiedenis van de kabelnetten de belachelijkste voorbeelden van wanbeleid, bedong ooit zelfs in ruil voor de toelating van een commerciële Engelse popzender een zolderkamertje met een stopcontact, waar voortaan alle burgers hun eigen tv-programma's mochten komen maken.

Met de komst van commerciële zenders en zendertjes sloeg in de jaren negentig de hebzucht helemaal toe. Culminerend in de verkoop van de netten en over elkaar buitelende beloften van nog meer eenzijdig actieve en zelfs interactieve nieuwigheden, terwijl de oude zelfs nooit ingelost waren. Onontkoombaar, zo luidde de dwingende boodschap, werd de glasvezelmaatschappij gevestigd waarin geen burger meer op straat te zien zou zijn omdat zelfs het werk over de kabel ging lopen.

Toen kwam Sport 7.

En toen werd het begin 1997 en werd de bouwval zichtbaar. Duidelijk was dat er niet zo snel weer grote investeringen gedaan zouden worden om van de kabelnetten alsnog melkkoeien te maken. Manhaftig kreunend bleven speciale raden en commissies, als schaamlap aangesteld door politici, pogen het belang van de abonnees op de kabelnetten te verdedigen: wij betalen voor geen enkele zender die op het net wil, wat die ook voor programma's biedt, en voor mensen met specifieke wensen dachten wij aan een pluspakket met daarop Chinese nachtporno en door miljoenen geliefde klassieke muziekzenders.

Anno '97 is praktisch geen plaats ingeruimd voor de abonnee, laat staan dat er rekening wordt gehouden met de manier waarop die gebruik maakt van zijn antenne. De verhouding met wat al die zenders dan wel aan te bieden hebben - en vooral voor hoeveel kijkers - is volstrekt zoek. Maar de keuzes tegen de abonnee zijn geheel conform de manier waarop de kabel door de jaren heen begeleid werd. Een vaag begrip van cultuur kwam er niet bij te pas. De nieuwe economische inzichten houden geen rekening met wat er verhandeld wordt, doch kennen slechts de laatste regel van de jaarrekening.

Het is natuurlijk onmogelijk dat niemand op het ministerie van economische zaken (of erger nog, op het departement van staatssecretaris Nuis van cultuur) in de gaten heeft gehad wat voor de abonnees het gevolg zou zijn van horizontale prijsbinding. Het is alleen mogelijk dat het een totaal irrelevante, oninteressante kwestie werd gevonden. Zo lang kabelabonnees niet minstens even sterk gaan lobbyen als alle bedrijven die tot voor kort een onbeperkte goudvoorraad zagen in de kabel.

Vooral te Luxemburg, waar men die Hollandse RTL-aanpak ongemeen verkwistend acht, wordt Wijers thans op handen gedragen. Niet de kwaliteit van een zender bepaalt de prijs die betaald moet worden om gebruik te mogen maken van de ooit door de abonnees zelf betaalde kabelnetten, maar de macht van de sterkste. Dat andere zenders daarvan profiteren is mooi meegenomen, RTL 4 behoort tot een groep met ook wat zwakkere broeders. Maar het betekent vooral dat de kabelnetexploitanten, die met hun macht Sport 7 mede om zeep hielpen, nu weer in een dwangpositie zijn gebracht. Van Wijers mochten zij namelijk toch al hooguit tien procent winst maken. Daarmee zijn alle investeringen keurig afgedekt; op die van één groep na.

Logisch dat de kabelnetexploitanten meteen met hun tariefsverhogingen kwamen. Ook zij hebben er geen enkel belang bij om voor hun abonnees op te komen: die zitten waar ze horen, in de mangel. Maar al die abonnees hoeven toch niet naar RTL 4 te kijken? Inderdaad. Maar binnen het complexe regime van de moderne economie, rekening houdend met de positie van de kabelnetexploitanten, bij de gratie van de prijsafspraken van Wijers, dankzij de onbeholpen stand van de kabeltechniek, bij de tegenvallende belangstelling om juist nu in kabelnetten te investeren en vanwege het kijkgedrag van het publiek, geldt dat als je Nederland 1 wilt zien, je verplicht moet bijdragen aan vele doelen, onder meer Wijers' beschermingsconstructie voor de aandeelhouders van RTL 4.