De misdaadbestrijders zijn uitgegroeid tot een oncontroleerbare bende

KAAPSTAD - Kaapstad dreigt deze dagen het toneel te worden van een nieuwe 'bende-oorlog'. Vorige week vond de eerste sluipmoord plaats op een vooraanstaand lid van Pagad, een groep die de bestrijding van de misdaad in haar vaandel heeft. De opdrachtgevers: de Kaapse onderwereld. Dit weekeinde volgden nog twee moorden op Pagad-figuren. Volgens sommigen heeft Pagad het er ook wel naar gemaakt met zijn ongebreidelde gewelddadige acties.

Aanvankelijk kon de anti-misdaad groep Pagad (People Against Gangsterism and Drugs) op zeer veel steun rekenen, vooral in de arme wijken van Kaapstad. Eindelijk werd er opgetreden tegen die ongehoorde misdaadgolf, die vloed van drugs en bendeoorlogen die het leven kostten aan tientallen onschuldigen, zoals spelende kinderen die midden op de dag opeens gevangen zaten in een kruisvuur van bendeleden. Ook de misdaadbendes voelden zich geïntimideerd. Ze wilden zelfs met de overheid en de misdaadbestrijders onderhandelen over een akkoord.

Pagad had haar naam eer aangedaan. Maar diezelfde Pagad heeft inmiddels, nog geen half jaar later, het met iedereen aan de stok. Niet alleen criminelen en drugshandelaars, maar ook gematigde moslims, de regering, politie, justitie, de media en - niet te vergeten - de democratie zelf zijn doelwit geworden van de woede van de radicale sjeiks van Pagad.

Molotov-cocktails

Pagad kwam voor het eerst in het nieuws toen aanhangers tijdens een nachtelijke demonstratie in augustus vorig jaar een onderwereldbaas, Rashaad Staggie, in zijn been schoten en in brand staken. Het bleek het begin van een reeks van gewelddadige acties. Huizen van vermeende criminelen werden beschoten en met molotov-cocktails bestookt. Bij één zo'n aanval liepen ook twee kleine kinderen zware brandwonden op.

De politie stond machteloos; telkens als zij tegen dergelijke uitwassen wilde optreden kwam ze onder vuur te liggen. Vier agenten raakten onlangs gewond toen er vanuit een demonstratie op hen werd geschoten.

Pagad is zo langzamerhand zelf een oncontroleerbare bende geworden. Een politiecommissaris legde pas uit dat veel geld en mankracht nodig is om Pagad in toom te houden, geld en mankracht die eigenlijk ingezet dienen te worden in de strijd tegen de gezamenlijke vijand: de misdaad. Een aantal van de kopstukken van Pagad is inmiddels gearresteerd. Het bevestigt Pagad slechts in het idee dat de regering, politie en justitie 'tegen ons' zijn.

De radicalisering van Pagad ging gepaard met een interne machtsstrijd. Een aantal van de oprichters werd eruit gegooid zodat nu radicale islamieten van de op Iran georiënteerde groep Qibla de scepter zwaaien. In hun moskee vinden de meeste bijeenkomsten plaats, van daar uit beginnen de demonstraties. Hun sjeik Cassiem geldt als de geestelijk leider van Pagad. Woordvoerder en bevelhebber Aslam Toeffy - Pagad is georganiseerd in cellen die samen een legertje van enige honderden mannen vormen - behoort al evenzeer tot Qibla. Kranten die daar negatief over schrijven, worden lastig gevallen en niet meer te woord gestaan. Alles uit naam van 'het volk'. 'De Koran is Allah's wet, democratie is de wet van de duivel', stond er op het bord dat zaterdag werd meegedragen op de demonstratie naar het parlement.

Die als 'massale demonstratie tegen misdaad en drugs' aangekondigde betoging bleek uiteindelijk een vrij beperkte protesttocht te zijn van de meest trouwe aanhangers. Het overgrote deel van de bijna duizend volgelingen was gekleed in traditionele moslim-dracht: lange witte gewaden, een hoedje voor de mannen, hoofddoek en sluier voor de vrouwen. Dat is geen ongewoon gezicht in de moslimwijken van Kaapstad of Durban. Maar bij de betoging liepen ook tientallen vrouwen mee, van kruin tot teen in het zwart, banden met Arabische Koran-teksten om hun hoofd en alleen hun ogen zichtbaar, zoals de volgelingen van Khomeini in Iran. En dat is in de moslimwijken van Zuid-Afrika tot nu toe bepaald geen dagelijks gezicht.

De demonstratie was militair-strak georganiseerd. Honderden mannen van de ordedienst vormden een beschermend kordon, zonnebrillen op, rood-wit geblokte Palestijnse sjalen om hun hoofd en voor hun gezicht, zodat ze onherkenbaar waren. Zo demonstreren is verboden, maar de politie kon weinig uitrichten. Vuurwapens mogen ook niet. Ze waren er wel. Een man wendde zich opvallend af toen hij een pistool toegestopt kreeg en dat achter zijn broekband onder zijn hemd klemde. Hij was de enige niet.

Inval moskee

De kleine groep van 325 000 Zuid-Afrikaanse moslims - afstammelingen van Maleise slaven die in de 17e eeuw door Holland werden aangevoerd en van Indische suikerrietarbeiders die later door de Engelsen werden binnengehaald - stond en staat bekend als conservatief. Maar dat is nog iets anders dan intolerant of fundamentalistisch, laat staan dat veel moslims tegen de nieuwe democratie zijn. De steun voor Pagad begint dan ook te slinken. De grote schok kwam een week geleden toen Pagad-leden een andere moskee binnenvielen en de gelovigen en de gematigde imam aanvielen. Vrijwel algemene afkeuring vanuit de moslimgemeenschap en een openlijke veroordeling van Pagad door een reeks moslimorganisaties was het resultaat. 'Weg met religieuze criminelen' luidde de leus die de Pagad-demonstratie zaterdag aan het repertoir had toegevoegd.

Pagad raakt zo steeds meer geïsoleerd, maar is nog lang niet uitgespeeld. De woede van tal van burgers over het geweld en de misdaad in hun straten zoekt nog altijd een uitweg. Eigen rechter spelen lijkt een aantrekkelijk alternatief, als de overheid het laat afweten. Het levert Pagad nog altijd voldoende volgelingen op. President Nelson Mandela erkende het onlangs volmondig: een van de grootste fouten die het ANC de afgelopen jaren op dit punt heeft gemaakt is het onderschatten van de emoties van de gewone burger.