Omstreden Balasuriya weer in Rome's gratie

Van onze kerkredactie AMSTERDAM - Slechts één jaar heeft de excommunicatie van de priester-theoloog-econoom dr. Tissa Balasuriya uit Sri Lanka geduurd. Het Vaticaan heeft zijn als hopeloze ketter uitgestoten zoon weer in de armen gesloten.

Het is voor de tweede keer in korte tijd dat de progressieve krachten in de r.-k. kerk iets als een zoete overwinning mogen proeven na vele jaren van louter nederlagen. In november moest de lang zwaar-bekritiseerde bisschop van Chur (Zwitserland) zich terugtrekken op de terp van zijn eigen parochie in Liechtenstein.

Vijf dagen lang hebben de bisschoppen van Sri Lanka samen met de ordes-superieuren van de 73-jarige pater Balasuriya onderhandeld met het Vaticaan. De uitkomst is de opheffing van de excommunicatie; er is tot dit moment niet gebleken dat de Sri-Lankaanse theoloog zijn omstreden stellingen heeft herroepen. Hij heeft nog niet op zijn rehabilitatie gereageerd. In januari 1997 was hem de twijfelachtige eer te beurt gevallen om als eerste theoloog sinds het concilie van de jaren zestig geëxcommuniceerd te worden.

De pater werd verweten dat hij in zijn publicaties, vooral zijn boek Maria en de menselijke bevrijding, twijfel had geworpen op de leer aangaande de erfzonde, Maria, de onfeilbaarheid van de paus, de vrouw in het ambt, de noodzaak van de doop.

Balasuriya, die in Oxford studeerde, heeft steeds gezegd dat het Vaticaan zijn boeken verkeerd heeft gelezen en dat hij zonder behoorlijk proces is veroordeeld. De excommunicatie vorig jaar wekte een golf van protest, niet alleen van gerenommeerde progressieven, maar ook van gematigde groepen, zoals de koepel van kloosterordes.

Het verwijt aan het adres van het Vaticaan is steeds geweest dat de hoeders van de rechtzinnigheid, onder leiding van kardinaal Ratzinger, de alleenheerschappij van de Romeinse theologie niet uit handen willen geven. Maar theologie in Azië, in Afrika, in Latijns Amerika zal zich meer en meer losmaken van die in Europa. Balasuriya is een exponent van Aziatische bevrijdingstheologie. Hij is ook een van de oprichters gewest van Eatwot, de vereniging van Derde-Wereldtheologen. Dezen waren er meteen bij om het voor hem op te nemen. Volgens Balasuriya passen 'Europese' concepten van zondeval en bevrijding niet zomaar in het Aziatische denken. Evenals andere theologen claimt hij ruimte niet alleen voor culturele aanpassingen in de liturgie, maar ook voor het nieuw doordenken van theologische kernbegrippen, die door tweeduizend jaar Joods/Grieks/Europees denken zijn gevormd.

De onmiskenbaar politieke inslag in zijn werk is van meet af het Vaticaan ook een bron van irritatie geweest. In sommige van zijn publicaties komt nauwelijks een woord theologie voor, maar analyseert hij vooral het neokolonialisme in zijn land. Het Vaticaan ziet niet graag dat priesters zich bemoeien met de politiek in hun land, zeker niet als er een vleugje Marx valt te ruiken. Inmiddels is het Vaticaan er kennelijk van overtuigd geraakt dat Balasuriya niet een verstokte marxist is, maar een econoom die wijst op de gevaren van het nu van buitenaf oprukkende kapitalisme in zijn land, gevaren die de huidige paus evenzeer zorgen baren.

Deze wordt immers net als Balasuriya niet moe te waarschuwen tegen het opofferen van morele waarden van de samenleving aan economische belangen van enkelingen.

Het belang van deze overeenstemming lijkt na een jaar toch zwaarder te wegen dan de overtrokken reactie op de pater die op één punt niet voor de paus en Ratzinger door de knieën ging. Hij weigerde te verklaren dat het verbod van de vrouwelijke priester integraal deel uitmaakte van de r.-k. geloofsbelijdenis.