'Ik heb een muzikaal oor voor ironie'

ROTTERDAM - Terwijl de jongste garde van onafhankelijke Amerikaanse filmmakers het laat afweten, gaan de 'veteranen' Jim Jarmusch en Hal Hartley stug voort op hun eigenzinnige wegen. Hartley (36) presenteerde deze week zijn nieuwe film 'Flirt' op het Filmfestival Rotterdam, sinds gisteren is de film ook te zien in de filmtheaters. Speels en serieus sluiten elkaar niet uit, zo blijkt uit een gesprek met de regisseur.

Hal Hartley heeft een speciale band met Nederland. Nog voordat hij alom werd erkend als een van de belangrijkste onafhankelijke Amerikaanse filmmakers, wijdde het Filmfestival Rotterdam al een retrospectief aan zijn werk. Nederland was het eerste land buiten de Verenigde Staten dat een film van Hartley in distributie nam. Sindsdien is de faam gegroeid: 'The unbelievable truth', 'Trust', 'Simple men' en 'Amateur' bezorgden Hartley een reputatie als oorspronkelijk en intelligent filmtalent. Zijn personages gaan gebukt onder tal van morele en sociale dilemma's, maar kunnen bogen op grote verbale gaven en een gezond relativeringsvermogen.

'Flirt' is een drieluik over de liefde, dat zich achtereenvolgens afspeelt in New York, Berlijn en Tokio. Dezelfde situatie wordt drie keer door verschillende personages uitgespeeld, deels met dezelfde dialogen maar met verschillende verhaallijnen. In een aantal opzichten wijkt 'Flirt' af van de voorgangers: er wordt openlijk over het maken van de film gesproken, Hartley speelt zelf een bijrol en de Tokio-episode is ingetogener en gevoeliger dan ooit tevoren. De regisseur blijkt niet alleen verliefd te zijn geraakt op zijn hoofdrolspeelster Miho Nikaidoh, ook de Japanse cultuur heeft zijn hart gestolen.

De Tokio-episode, waar vorm wint van inhoud en mise-en-scène van dialogen, is Hartley's favoriet en vertegenwoordigt voor hem het type film dat hij de komende tijd wil maken. Wat blijft is de fascinatie voor beweging, compositie en choreografie - in 'Flirt' prominent aanwezig door middel van butoh-dansers. De liefhebbers van Hartley's werk lijken echter afscheid te moeten nemen van de droogkomische dialogen die de vorige films kenmerkten. Hoewel de Tokio-episode de maker duidelijk na aan het hart ligt, heeft 'Flirt' als geheel een beetje de status van een tussendoortje.

U begon met het maken van 'Flirt' tijdens de opnamen van 'Amateur', naar eigen zeggen vanwege de mogelijkheid 'to screw around'. Als een maker dat over zijn eigen werk zegt, moet de kijker die film dan nog wel serieus nemen?

“Als je kijkt naar het werk van een bepaalde kunstenaar, moet je juist hun 'screwing around' serieus nemen. Het gaat er om wat de kunstenaar doet als hij min of meer aan het spelen is. Vooraf heb ik mezelf een aantal beperkingen opgelegd, bijvoorbeeld wat betreft dialogen en locaties. Daarin ligt voor mij de uitdaging en dus ook het spel. Vervolgens moet ik zodanig met die uitdaging omgaan, dat het voor de kijker ook nog aardig is om te volgen. 'Flirt' is mijn lichtste, mijn meest 'playful' film tot nu toe, maar hij is zeker serieus bedoeld. Voor mij sluit speels en gedisciplineerd elkaar niet uit.”

Als kijker weet je nooit zeker of je uw personages helemaal serieus moet nemen. Hoe komt dat?

“Ik hoor dat wel vaker, maar ik moet toegeven dat ik dat niet echt begrijp. Het is zeker niet zo dat ik bij het schrijven bewust die ambivalentie aan mijn personages geef: dat je niet weet hoe werkelijk ze zijn. Ik vermoed dat het komt door het mechanisme van de ironie. Ironie is iets waarvan veel mensen zeggen dat ik er goed in ben, maar eigenlijk weet ik niet precies hoe het werkt. Ik gebruik het intuïtief, ik heb een muzikaal oor voor ironie, maar ik kan er niet echt over theoretiseren. Ik verklap je bij deze: mijn personages zijn zeker serieus bedoeld. Ik ben geen cynicus, ik geef om mijn personages.”

In 'Flirt' fungeren sommige personages als een Grieks koor: ze becommentariëren de poging van de filmmaker om een zinnige film te maken. Vanwaar die behoefte om boven de film te gaan staan?

“In al mijn films speelt de fascinatie voor de formele aspecten van het filmmaken een rol, maar dit is inderdaad de eerste keer dat ik het zo openlijk laat zien. Bij de tweede episode had ik het sterke gevoel dat ik iets aan het verhaal moest toevoegen, omdat het anders te veel herhaling van de eerste episode zou worden. De opmerkingen van de personages over de film zijn mijn eigen aantekeningen, mijn eigen twijfels. Het lijkt misschien een zwaktebod, want je doorbreekt je eigen verhaal en je lijkt te anticiperen op mogelijke kritiek, maar het voelde goed, dus heb ik het gedaan. Ik geef mijn kijkers altijd al het nodige om mee te stoeien. Ik neem aan, ik hoop, dat ze daarom naar de film gaan.”

Betekent die openlijke bespiegeling over het eigen werk niet het begin van het einde? Kijk bijvoorbeeld naar het werk van Wim Wenders.

“Zo voelt het zeker niet. Als een kunstenaar zijn eigen scheppingsprocédé tot onderwerp verheft is er een probleem, vaak wordt het dan te veel naar binnen gericht. Maar in 'Flirt' ligt dat anders, er is sprake van een autonoom gegeven buiten de maker.”

Het lijkt alsof het werk van Hal Hartley per film sensueler wordt. In de eerste twee films speelde seksualiteit geen enkele rol, in 'Simple men' werd er voorzichtig over gesproken, in 'Amateur' werd er veel over gesproken en in zijn laatste film 'Flirt' komt zelfs een naaktscène voor. Hartley ziet het anders.

“Er was altijd al sensualiteit in mijn films, wat natuurlijk iets heel anders is dan seksualiteit of naaktheid. Ook in mijn eerste films ging het altijd om de nabijheid van lichamen. Personages die zich bewust zijn van hun lichaam, dat is voor mij sensualiteit. Bij expliciete seksscènes verlies je de spanning en het mysterie van je personages. Die 25 seconden 'frontal nudity' in 'Flirt' heb ik er vooral in gestopt om al die critici die steeds zeggen dat er geen naaktheid in mijn films voorkomt, datgene te geven waar ze over zeuren. Maar zelf vind ik het niet zo interessant. Ik geloof in het principe van de striptease: wat je weggeeft, werkt niet meer. Het gaat om de belofte dat twee mensen het met elkaar gaan doen. Als ze het gedaan hebben is de lol eraf en ben je de aandacht van je kijkers kwijt. Bovendien vind ik seksualiteit niet het belangrijkste in het leven. Andere emoties zijn veel belangrijker en meer permanent aanwezig: besluiteloosheid, frustratie, angst voor verraad, opgelatenheid, dat soort dingen. Het gaat mij om de emoties er omheen, niet om de direct zichtbare gevoelens en verlangens.”