DESIGNKRITIEK

De lokettist van het PTT-kantoor vraagt het de vrouwelijke klant nog eens vriendelijk, maar nu dwingender: “Kijkt u alstublieft goed of u uw pasje niet toch bij u draagt.” Voor de vorm klopt de vrouw op haar kontzak, rommelt even in haar handtas en weet het dan echt zeker: “Nee, ik heb 'm niet, de geldautomaat heeft 'm heus opgegeten.”

De lokettist probeert het nogmaals: “U bent nu de derde vanmorgen, het is een enorm werk om de geldautomaat open te krijgen en de twee vorige klanten bleken hun pasje achteraf toch bij zich te hebben. De monteur zal het niet op prijs stellen als hij voor de derde keer nodeloos werk verricht.” De vrouw volhardt: het is de automaat die het pasje zoek heeft gemaakt.

De rij wachtenden groeit, er valt geen spoor van nervositeit bij de vrouw te bekennen. Na zo'n zeven tergende minuten vallen de hoge woorden: “Ik heb 'm toch, hij zat in m'n tas.” De lokettist blikt ten hemel en poogt z'n wurgneigingen te beteugelen.

Een van die talloze en alledaagse voorbeelden waarin de disharmonie tussen mens en machine zich openbaart. In de hoedanigheid van industrieel vormgever zet de mens apparaten en machines naar z'n hand, om daar vervolgens zo handzaam en handig mogelijk mee te manoeuvreren. Maar hoe simpel en effectief het voorwerp ook wordt ontworpen, het is altijd weer de gebruiker die er een soepzooitje van maakt en dan is het prompt de schuld van het mechaniek: 'de machine is kaduuk' of 'het systeem ligt dr'uit'.

Soms zorgt ook de industrieel ontwerper zelf voor verwarring: In de Taiwanese prachtfilm 'Vive l'amour' zet de hoofdrolspeelster een knoert van een wekker in de vorm van een kip. Niemand weet waarom een kip voor wekker moet spelen, maar afijn, hij wordt aldus ontworpen, verkocht en gebruikt. Als de kip afloopt, blijkt zij bovendien te kraaien als een heuse haan. Een kwestie van functionele humor?

Voor nog meer verwarring zorgen de reclamemakers die een milde vorm van koffie aan de man moeten brengen. De koffie mag kennelijk niet meer in een courant kopje worden geschonken, maar hoort in een computergewijs geanimeerde tijgerkop thuis. De tijger krijgt gloeiend hete koffie in z'n (opengewerkte) hersenpan gegoten, brult van verontwaardiging - en terecht; daar hoef je niet eens tijger voor te zijn - en verandert opeens in een spinnende poes die het verrukkelijk vindt om hete koffie in z'n schedel gegoten te krijgen. Een alchemie die dokter Frankenstein nog te onkies is.

Niet alleen de argeloze gebruiker maar ook de ingewijde designcriticus leeft op gespannen voet met industriële vormgeving. In 'Vormberichten', 'het officiële gezamenlijke orgaan van de Beroepsvereniging Nederlandse Ontwerpers en de Kring Industriële Ontwerpers', proberen de designcritici Joost van Alfen en Gijs Ockeloen, zelf tevens ontwerpers, over de 23 inzendingen van de Rotterdamse Designprijs 1995 te oordelen. Zij doen dat dusdanig getapt dat je oren er van tuiten. Over de genomineerde telefoonkaarten die Karel Martens voor de PTT ontwierp weten zij te melden: “Leuk. Telefoonkaartjekaartje. . .” En over de boeien van Huibert Groenendijk: “Hé! Huibert heeft weer een trafohuisje gemaakt. . .”.

Is dat leuk? Functioneel? Beschouwend of polemiserend?

Ook journalistieke designcritici weten amper raad met dat fenomeen industriële vormgeving. In NRC/Handelsblad schrijft Tracy Metz: “Ik bewonder ook de ondernemingszin van Huibert Groenendijk, die een goed idee had voor een in modulen geproduceerde boei en de fabricage zelf met zijn computer ter hand heeft genomen, maar aangezien ik nog nooit eerder een boei van dichtbij heb gezien kan ik die onmogelijk met concurrerende produkten vergelijken.”

Het plaatsvervangend schaamrood begint nu toch danig naar de kaken te stijgen: werk je bij een krant die in een wereldhavenstad zetelt, waar de Maas met al die scheepvaart dagelijks voor je snufferd stroomt en zelfs overstroomt, schrijf je over een Rotterdamse tentoonstelling, en dan heb je je leven lang geijverd in het omzeilen van boeien? Dat is wel een heel knap staaltje van design-desoriëntatie.