Rooms-katholieke kerk in Tsjechië draagt na lang touwtrekken nationaal monument over aan staat

PRAAG - De rooms-katholieke kerk in Tsjechië heeft haar aanspraken op de Praagse St. Vituskathedraal opgegeven. Daarmee is een eind gekomen aan jarenlang touwtrekken om de zeggenschap over dit nationale monument en symbool van de Tsjechische geschiedenis op de Praagse Burcht. De kerk wil met dit gebaar voorkomen dat ze verder in diskrediet raakt in de Tsjechische samenleving.

De trotse St. Vituskathedraal torent hoog uit boven de Tsjechische hoofdstad. De kerk domineert het panorama van de eeuwenoude stad aan de lus in de Moldau. Hier komen alle symbolen van het Tsjechische volk bij elkaar: de talloze gebouwen die een rol in de geschiedenis van het volk hebben gespeeld; de rivier, bezongen door dichters en componisten; de Karelsbrug; de Burcht als het centrum van de Tsjechische nationale zelfstandigheid en ten slotte de kathedraal, het pantheon van de Tsjechische geschiedenis waarvan de bouw, in de 14de eeuw begonnen onder keizer Karel IV, zes eeuwen heeft geduurd en waar Tsjechische koningen naast volksheiligen liggen begraven.

Het is het meest gekoesterde plaatje van toeristen, maar ook van Tsjechen die niet zelden een litho met dit uitzicht in de huiskamer hebben hangen. Wie aan deze plaatsen komt, raakt aan het hart van het Tsjechische volk en zal dat weten ook. Daar kwam de Tsjechische r.-k. kerk achter toen ze in 1992 een proces aanspande tegen de staat (vertegenwoordigd door de presidentiële kanselarij) over het eigendom van de kathedraal en wat omliggende gebouwen.

Tot in de jaren vijftig was het kapittel van de kathedraal - dus de kerk - eigenaar van het gebouw, maar daarna grepen de communisten in. Van de ene op de andere dag verklaarden zij dat de kathedraal eigendom van het hele volk was en dat het gebouw voortaan onder beheer viel van de kanselarij van de president. In de waan dat men toch eeuwig aan de macht zou blijven, verzuimde het regime echter zijn willekeur juridisch te fundamenteren. De eigenaar, “het gehele volk”, stond nergens officieel vermeld, niet in een wet en al evenmin bij het kadaster.

De districtsrechtbank kwam eind 1994 met een uitspraak. De kathedraal werd weer aan de kerk toegewezen, inclusief de aangrenzende gebouwen. De staat, zo stelde de rechter, had het eigendom van het gebouw niet schriftelijk vastgelegd, zodat de huidige stand van zaken in strijd was met het recht. Diefstal dus, die moest worden rechtgetrokken.

Deze uitspraak vormde het begin van een onwaarschijnlijk hoge golf van protesten. In de metrostations werden stands ingericht, waar men een petitie tegen de uitspraak kon tekenen. Prominente en intellectuelen protesteerden luidkeels, schreven brochures en artikelen: de kerk zou de kathedraal geheel naar eigen wens kunnen gebruiken, ja zou het gebouw zelfs kunnen verkopen. Het volk zou niets meer te zeggen hebben over het nationale monument. De kerk als organisatie van gelovigen kan geen zaken van algemeen belang behartigen, aldus de critici.

Kerk en volk konden niet samen door de deur van de St. Vituskathedraal. Een groot aantal parlementariërs van zowel de oppositie en als de regeringspartijen kwam met een verklaring waarin werd verzocht de uitspraak van de rechtbank te herzien. Deze voelde zich genoodzaakt op haar strepen te gaan staan en te wijzen op de onafhankelijkheid van de rechtspraak in het nieuwe Tsjechië. Zelfs kritische katholieken spraken van een doelbewuste campagne tegen de kerk.

De presidentiële kanselarij ging in hoger beroep. De uitspraak liet in de ogen van president Havel te veel onduidelijkheden achter. Daarna was het enige tijd stil. Af en toe druppelde er een bericht naar buiten over de zaak. Ten slotte hief de rechtbank die het hoger beroep in behandeling had genomen, de uitspraak op en verwees de zaak terug naar de districtsrechtbank.

De veelgeplaagde rechters bedachten een truc om herhaling van de gebeurtenissen van 1994 te voorkomen. Ze knipten de zaak in twee stukken en hielden zich eerst bezig met de gebouwen rondom de kathedraal. Vorige week werd de uitspraak daarover bekendgemaakt: de gebouwen behoren toe aan de kerk. Die krijgt daarmee de zeggenschap over een aantal zeer lucratieve toeristische trekpleisters. Over de kathedraal zelf waagden de rechters nog geen uitspraak te doen. De spanning bleef.

Toch kon de lijn die de rechtbank had uitgezet nergens anders toe leiden dan tot het toekennen van de kathedraal aan de kerk. De omringende gebouwen hadden in het verleden immers hetzelfde lot ondergaan als hun grote buur, dus was er geen reden om te veronderstellen dat de gerechtelijke uitspraak wat dat betreft een andere kant op zou gaan. Hing er opnieuw een 'volksopstand' in de lucht? Zou de r.-k. kerk weer in het nauw worden gedreven?

Onder deze omstandigheden deed de aartsbisschop van Praag, kardinaal Miloslav Vlk, een meesterlijke zet. Enkele dagen na het bekend worden van de uitspraak over de gebouwen belegde hij een persconferentie waar hij namens zijn kerk afstand deed van de aanspraken op de kathedraal.

“Het gebouw moet het volk verenigen en verbinden”, zo sprak het hoofd van de Tsjechische r.-k. kerk, “daarom is een conflict over het eigendom ervan de kerk, de president en mij persoonlijk onwaardig.”

President Havel gaf onmiddellijk de regering opdracht een wetsvoorstel voor te bereiden dat de nieuwe werkelijkheid weerspiegelt. Deze daad “maakt een nationale consensus mogelijk en verhoogt het gevoel van saamhorigheid met de geestelijke traditie” luidde zijn oordeel.

“De kardinaal vertrouwt de kathedraal aan het volk toe”, kopte de krant Lidové Noviny. En het populaire dagblad Dnes omschreef de stap van de kardinaal als “een gebaar van verzoening en begrip”. Ook politici van links tot rechts lieten zich zeer lovend uit. Alleen de communisten beschouwden het besluit als een “ongehoorde uiting van opgeblazenheid van een prelaat”.

Alom waardering

Zo oogst voor het eerst sinds de nadagen van de revolutie van 1989 een daad van de kerk alom waardering. Met een betrekkelijk kleine stap heeft Vlk zijn tegenstanders in een klap de wind uit de zeilen genomen. Die beschuldigen de laatste jaren de kerk er voortdurend van dat ze slechts uit is op bezit en (economische) macht. Dit naar aanleiding van het feit dat de bisschoppen teruggaven eisen van de onder het communisme in heel Tsjechië genationationaliseerde kerkelijke bezittingen. De discussie daarover is nog lang niet afgerond.

Het morele gelijk is echter voor het moment aan de kerk en iedereen is gedwongen dat toe te geven. De kardinaal wil laten zien dat het de kerk niet gaat om bezit, rijkdom en macht, maar om het geestelijk welzijn van het gehele volk. Door vrijwillig afstand te doen van haar rechten heeft de r.-k. duidelijk gemaakt hoe de zaken ervoor staan: het Tsjechische volk heeft zijn nationaal symbool uit handen van de kerk ontvangen.