De tijd van de of-of-verhalen en de wederzijdse verkettering is voorbij

In zijn artikel 'Een kardinaal uit Japan in het land van Jomanda' (Podium, 31 augustus) blijkt Edwald Vervaet, auteur van het terecht kritische boek 'Het verschijnsel Jomanda', gechoqueerd te zijn door bepaalde antisemitische ideeën in de boeken van Jozef Rulof die bij het optreden van Jomanda achter in haar hal te koop zijn en door haar ook worden aangeprezen. Op basis daarvan trekt hij van leer tegen wat hij esoterische religies noemt, religies die 'geloven in een energetische God'. Niet alleen Jozef Rulof en Jomanda moeten het ontgelden, maar ook de Rozenkruizers, het hindoeïsme en het boeddhisme: “Voor esoterici volstaat het dat eenieder verlossing van het aardse lijden in zichzelf zoekt. Aan onderlinge solidariteit en vragen van vergeving hebben zij in beginsel geen boodschap.”

Niet alleen bedreigen volgens Vervaet dergelijke religies de solidariteit, maar ook de rationaliteit, in tegenstelling tot de exoterische religies waarvan de kern is het geloof in een persoonlijke god die zich heeft geopenbaard: jodendom, rooms-katholicisme, orthodoxie, islam en protestantisme. Immers, de wetenschap is in het joods-christelijke deel van de wereld opgekomen en dat is geen toeval. Vervaet meent daarom dat agnostici zoals hijzelf, en exoterisch-ingestelden elkaars bondgenoten zijn om ervoor te zorgen dat de rationele en solidaire kern van onze samenleving behouden blijft.

Dat is allemaal wel erg vlotjes en krom door de bocht geredeneerd. Mag je alle niet-abrahamitische religies zomaar op een hoop vegen en ze esoterisch noemen? Het hindoeïsme kent ook stromingen die geloven in een persoonlijke God die zich geopenbaard heeft, bijvoorbeeld Krisjna. En boeddhisten geloven noch in een geopenbaarde, noch in een energetische God. En mag je stellen dat deze godsdiensten alleen maar zelfgericht zijn? In bijvoorbeeld het Mahayana-boeddhisme staat niet het eigen heil centraal, maar het heil van anderen en het ontwikkelen van mededogen.

Wat betreft de rationaliteit van exoterische religies: heeft de geschiedenis niet uitgewezen dat exoterische religie en wetenschap dikwijls op gespannen voet met elkaar staan? Misschien kon de wetenschap juist in ons deel van de wereld opkomen dankzij de herontdekking van het Griekse gedachtegoed in de Renaissance en ondanks het christendom. Zo kwam Galilei in aanvaring met de inquisitie omdat zijn opvattingen niet strookten met het bijbelse wereldbeeld. En dankzij het verzet van fundamentalistische christenen ('creationisten') is in ons land de evolutietheorie van Darwin nog steeds geen onderdeel van het centraal schriftelijk eindexamen. In naam van exoterische godsdienst is helaas heel wat gemoord en gemarteld. Waar was bijvoorbeeld de solidariteit van de rooms-katholieke kerk met de katharen? En waarom werden er zoveel vrouwen als heks verbrand? Luther liet de opstandige boeren meedogenloos afslachten. En de eeuwenlange christelijke verkettering van de joden plaveide de weg voor de rabiate jodenhaat van Hitler. Maar niet alleen over het exoterische christendom valt een lange 'Kriminalgeschichte' te schrijven. Zo zijn er in Algerije al duizenden mensen vermoord door moslimfundamentalisten.

Maar religies laten zich niet simpel in zwart-wit schema's persen. Veel godsdiensten hebben zowel een exoterische als een esoterische, dat wil zeggen mystieke, kant. Het is bovendien unfair om de lichtzijde van de ene religie - bijvoorbeeld de inzet van mgr. Muskens voor de armen - te vergelijken met de schaduwzijde van de andere, zoals de dubieuze opvattingen van Jozef Rulof. Ik vind het dan ook vruchtbaarder om kritisch te kijken naar wat de verschillende religies van elkaar kunnen leren: onderzoek alles en behoud het goede!

Zo bieden bijvoorbeeld het boeddhisme en het hindoeïsme een rijk scala aan meditatietechnieken die ook voor christenen nuttig kunnen zijn om te komen tot een hun maatschappelijk engagement bezielende bronervaring, wanneer de eigen traditie die niet meer kan bieden. Op zijn beurt kan het christendom met zijn profetische aanklacht en verzet tegen mensonderdrukkende sociaal-economische systemen boeddhisten en hindoes inspireren tot het ontwikkelen van een eigen sociale ethiek en modellen daarvoor aanreiken. Ook New Age en christendom kunnen elkaar wederzijds bevruchen en verrijken.

De tijd van de of-of-verhalen en wederzijdse verkettering is voorbij, het is tijd voor samenwerking en oecumene tussen de godsdiensten en alle mensen van goede wil. In het werken aan een rechtvaardige en humane samenleving en in de zorg voor een leefbaar en schoon milieu kunnen christenen, joden, moslims, hindoes, boeddhisten, New Agers én agnostici zoals Vervaet samenwerken en elkaar wederzijds inspireren.