STEM VAN EEN OVERLEDENE

Hoort het opmerkelijke geluid van Harry Notenboom, gedurende 21 jaar vertegenwoordiger van het volk voor de KVP (later CDA), waarvan 16 jaar in de Tweede Kamer en, met een overlap, 13 jaar in het Europese Parlement. Hij schrijft (maar het is een tekst die je vooral hoort klínken) in Christen-Democratische Verkenningen van deze maand, dat ze hem, die toch zo voortreffelijk land en volk heeft gediend, nimmer meer op een kandidatenlijst voor de Tweede of de Eerste Kamer hoeven te zetten, als in onze Grondwet de mogelijkheid van een correctief referendum zou komen te staan.

Hij zegt: “Soms denk ik weleens dat ons volk meer dan andere manipuleerbaar is. In dat geval kan één hoofdbeweging, stembuiging of betekenisvolle pauze in een zin van een populaire televisiepresentator weleens goed zijn voor tienduizenden referendumstemmen. Zij kunnen - extreem gezegd - uitkomsten bepalen. Ook al zou dat niet beoogd zijn. Ik zou mijn rol van volksvertegenwoordiger onder de hier bedoelde omstandigheden aangetast zien. Ik voorzie een verder afglijden van de hoogheid van het hoogste staatsgezag, naarmate het instrument frequenter zou worden ingezet.”

En hoog vindt Notenboom het ambt en het gezag van de volksvertegenwoordiger: “Zeker, het ministerschap behoort de hoogheid van het gezag uit te stralen, die vroeger met 'excellentie' werd aangeduid, maar de volksvertegenwoordiging is het hoogste college dat de koers in ons land bepaalt.” Notenboom heeft daarom ook weinig waardering voor Kamerleden die het lidmaatschap van de volksvertegenwoordiging als een stap in de carrière zien, niet zelden met het ministerschap als het hoogste doel en vandaar naar de luwte van goed renderende commissariaten bij bedrijven die graag wat gevelversiering willen aanbrengen op hun kleurloze façades.

Het is een fraai, authentiek geluid van iemand die het beste voor heeft met onze representatieve democratie. Een democratie die hij op twee punten ernstig bedreigd ziet. Enerzijds door de vergaande carrièredrift van een legioen, vaak uit ambtelijke/universitaire kring gerekruteerde bleekscheten die er geen benul van hebben wat het betekent het volk te dienen. Anderzijds door een miskenning van de werkelijke betekenis van het instituut volksvertegenwoordiging voor de democratie: alsof een volk zich rechtstreeks uit kan spreken, zichzelf zou kunnen besturen.

Wat dit laatste betreft ontpopt Notenboom zich als een volgeling van de Britse conservatieve denker Edmund Burke (1729-1797) die als geen ander heeft onderstreept dat een volksvertegenwoordiger 'zonder last of ruggespraak' zijn werk moet doen, in het belang van een goed functionerende democratie. Burke moest niets hebben van uit Frankrijk overgewaaide ideeën over vormen van directe democratie in naam van de volkswil. Evenzo verzette hij zich tegen het op een voetstuk zetten van de 'rechten van de mens'. Niet het individu is belangrijk, maar de soort, de traditie en de bijbehorende instituten. We moeten respect hebben voor het verleden, de opgedane ervaring en vandaar uit tegenwicht bieden aan volksgrillen, of aan op hol geslaagde hotemetoten die met blauwdrukken voor de toekomst de hele samenleving op zijn kop menen te mogen zetten.

Burke kreeg repliek vanuit het verre Amerika, van Thomas Paine die met zijn The Rights of Man het individu juist hoog op het schild had geheven. Zijn verweer is klassiek. Hij verweet Burke de rechten van de overledene belangrijker te vinden dan die van de levende. Paine bracht het element verandering in het geding, of zoals hij het formuleerde de noodzaak van vernieuwing van de natuurlijke orde.

Een sterk argument lijkt mij, dat me als vanzelf op de vraag brengt: spreekt Notenboom niet al te zeer als een 'overledene'? Ik bedoel, het parlement zoals Notenboom dat graag ziet heeft alle tijd en gelegenheid gehad om zich als 'hoogste gezag' te bewijzen. Dat parlement heeft het zeker niet slecht gedaan, maar (zie Notenboom) het raakte bevolkt met carrièremakers. Zo'n parlement zal onvermijdelijk toe moeten staan dat aanzienlijk mondiger geworden en geëmancipeerde burgers wat meer in de melk te brokkelen krijgen.